भारतीय कला, वास्तुकला व संस्कृती
भारतीय संस्कृती ही हजारो वर्षांच्या आध्यात्मिक, स्थापत्य आणि कलात्मक परंपरांची एक भव्य गुंफण आहे. इ.स.पूर्व २५०० मधील हडप्पा संस्कृतीच्या नगररचनेपासून ते १९ व्या शतकातील शास्त्रीय संगीत परंपरांपर्यंत, हा इंटरॅक्टिव्ह अभ्यास कक्ष UPSC आणि MPSC च्या दृष्टिकोनातून ११ महत्त्वाचे विषय कव्हर करतो. माहिती वाचण्यासाठी, उजळणी कार्ड्स पाहण्यासाठी आणि सराव करण्यासाठी कोणत्याही नोडवर क्लिक करा.
अभ्यासक्रमाचे सर्वसाधारण मुद्दे
UPSC नागरी सेवा पूर्व परीक्षा (वार्षिक ३-५ प्रश्न) आणि मुख्य परीक्षा सामान्य अध्ययन पेपर १ मध्ये कला आणि संस्कृती या घटकाला मोठे महत्त्व आहे.
मंदिरांचे विविध भाग (उदा. विमान, शिखर, गोपूर) आणि प्राचीन मूर्तिकलांच्या वेगवेगळ्या शैली यावर विशेष लक्ष द्यावे.
शास्त्रीय नृत्य आणि संगीत परंपरांचा अभ्यास नाट्यशास्त्र किंवा इतर प्राचीन ग्रंथांच्या संदर्भासह करणे आवश्यक आहे.
MPSC परीक्षांमध्ये महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे व लेणी स्थापत्य (अजिंठा, वेरूळ, घारापुरी/एलिफंटा) यावर हमखास प्रश्न असतात.
संस्कृतीचे चार प्रमुख पैलू
या विषयाचा अभ्यास चार प्रमुख भागांत केला जातो: (१) लेणी आणि शिल्पकला (हडप्पा नगररचना, मौर्यकालीन अशोकस्तंभ, अजिंठा/वेरूळ लेणी आणि गांधार, मथुरा व अमरावती शिल्पकला), (२) मंदिर स्थापत्य शैली (उत्तर भारतीय नागर शैली, दक्षिण भारतीय द्रविड शैली आणि वेसर/होयसळ मिश्रित शैली), (३) मध्ययुगीन आणि इंडो-इस्लामिक (मशीद, गुमट, कमानी आणि पिएट्र ड्युरा कोरीव कलांचे एकत्रीकरण), आणि (४) ललित कला आणि तत्त्वज्ञान (शास्त्रीय नृत्यप्रकार, संगीत परंपरा आणि षड्दर्शन आस्तिक तत्त्वज्ञान).
महत्त्वाचे टप्पे एका दृष्टिक्षेपात
| कालरेषा | कला/वास्तुकला महत्त्वाचा टप्पा | अभ्यासक्रम विभाग | प्रमुख राजवंश/प्रणेते |
|---|---|---|---|
| c. 100 BCE - 600 CE | अजिंठा लेणीतील भित्तीचित्रे आणि वेरूळचे कैलास मंदिर | लेणी आणि शिल्पकला | वाकाटक राजे (अजिंठा), राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिला (कैलास मंदिर) |
| c. 1st - 3rd Century CE | बौद्ध शिल्पकलेच्या गांधार, मथुरा आणि अमरावती शैली | लेणी आणि शिल्पकला | कुशाण सम्राट कनिष्क, सातवाहन राजे |
| c. 250 BCE | मौर्यकालीन दरबारी कला आणि अखंड अशोकस्तंभ | लेणी आणि शिल्पकला | सम्राट अशोक, मौर्यकालीन दगड शिल्पकार |
| c. 500 CE | भारतीय तत्त्वज्ञानाचे सहा आस्तिक पंथ (षड्दर्शन) | ललित कला आणि तत्त्वज्ञान | महर्षी कपिल (सांख्य), पतंजली (योग), अक्षपाद गौतम (न्याय), महर्षी कणाद (वैशेषिक), जैमिनी (मीमांसा), बादरायण (वेदांत) |
| c. 700 - 1000 CE | पल्लव आणि चोल कालीन द्रविड मंदिर स्थापत्य शैली | मंदिर स्थापत्य शैली | पल्लव राजा नरसिंहवर्मन दुसरा, चोल सम्राट राजराज चोल पहिला |
| c. 1000 CE | मध्य आणि उत्तर भारतातील नागर मंदिर स्थापत्य शैली | मंदिर स्थापत्य शैली | चंदेल राजे (खजुराहो), सोलंकी राजे (मोढेरा) |
| c. 1150 - 1300 CE | होयसळ काळातील ताऱ्याच्या आकाराचे सोपस्टोन स्थापत्य | मंदिर स्थापत्य शैली | होयसळ राजा विष्णुवर्धन, मुख्य शिल्पकार (जना, मल्लितम्मा) |
| c. 1300 CE | भारतीय शास्त्रीय नृत्य शैली आणि नाट्यशास्त्र परंपरा | ललित कला आणि तत्त्वज्ञान | भरत मुनी (नाटीशास्त्रकार) |
| c. 1526 - 1707 CE | इंडो-इस्लामिक आणि मुघल स्थापत्य शैली | मध्ययुगीन आणि इंडो-इस्लामिक | मुघल सम्राट अकबर, शहाजहान, मुख्य वास्तुकार उस्ताद अहमद लाहोरी |
| c. 1800 CE | हिंदुस्तानी आणि कर्नाटक शास्त्रीय संगीताचे विभाजन | ललित कला आणि तत्त्वज्ञान | संत त्यागराज, मुथुस्वामी दीक्षितर, श्यामा शास्त्री (कर्नाटक संगीताची त्रिमूर्ती), पुरंदर दास |
| c. 2500 BCE | सिंधू संस्कृतीची कला आणि नगररचना | लेणी आणि शिल्पकला | सिंधू संस्कृतीतील कारागीर व शिल्पकार |
* सर्व माहिती व व्याख्या एनसीआरटी (NCERT), सीसीआरटी (CCRT) आणि राज्य लोकसेवा आयोगाच्या अधिकृत ग्रंथांवरून तपासली गेली आहे. परीक्षा संदर्भ केवळ मार्गदर्शनासाठी आहेत.
सविस्तर अभ्यास नोट्स आणि उजळणी तथ्ये
सविस्तर अभ्यास नोट्स, मुख्य योगदान आणि परीक्षाभिमुख तथ्ये पाहण्यासाठी कोणत्याही टप्प्यावर क्लिक करा।
c. 100 BCE - 600 CEअजिंठा लेणीतील भित्तीचित्रे आणि वेरूळचे कैलास मंदिर
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
महाराष्ट्रातील अजिंठा आणि वेरूळ (एलोरा) लेणी ही भारतीय रॉक-कट स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहेत. अजिंठा येथे जगप्रसिद्ध बौद्ध भित्तीचित्रे (Frescoes) आहेत, तर वेरूळ येथे बौद्ध, हिंदू आणि जैन धर्मांची लेणी असून जगातील सर्वात मोठे अखंड पाषाणात कोरलेले कैलास मंदिर येथे आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- अजिंठा येथील चित्रे मातीच्या ओल्या गिलाव्यावर टेम्पेरा (Tempera) तंत्राचा वापर करून काढलेली आहेत, जी गुप्त-वाकाटक कलेची साक्ष देतात.
- वेरूळचे भव्य कैलास मंदिर (लेणी क्र. १६) हे एकाच बेसाल्ट डोंगरातून वरून खाली अशा पद्धतीने (Top-to-bottom) कोरले गेले आहे.
- अजिंठा आणि वेरूळ या दोन्ही लेण्यांचा १९८३ मध्ये भारतातील पहिल्या युनेस्को (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समावेश करण्यात आला.
c. 1st - 3rd Century CEबौद्ध शिल्पकलेच्या गांधार, मथुरा आणि अमरावती शैली
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
कुशाण आणि सातवाहन काळात बौद्ध शिल्पकलेच्या तीन वेगवेगळ्या शैलींचा उदय झाला. गांधार शैलीवर ग्रीक-रोमन कलेचा प्रभाव होता, मथुरा शैली पूर्णपणे स्वदेशी होती, तर अमरावती शैली पांढऱ्या संगमरवरी चुनखडीच्या शिल्पकलेसाठी प्रसिद्ध होती.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- गांधार शैलीत निळ्या-राखाडी रंगाच्या शिस्ट दगडाचा वापर केला गेला आणि बुद्ध मूर्तींवर ग्रीक देव अपोलोप्रमाणे कुरळे केस व वस्त्रांची घडी दाखवली गेली.
- मथुरा शैलीत ठिपकेदार लाल वाळूचा दगड वापरला गेला; यात बौद्ध, हिंदू आणि जैन अशा तिन्ही धर्मांची शिल्पे कोरली गेली.
- आंध्र प्रदेशातील अमरावती शैली पांढऱ्या संगमरवरासारख्या चुनखडीच्या दगडात कोरलेल्या आणि मानवी गर्दीचे प्रसंग दाखविणाऱ्या जातक कथांसाठी ओळखली जाते.
c. 250 BCEमौर्यकालीन दरबारी कला आणि अखंड अशोकस्तंभ
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
सम्राट अशोकांच्या काळात मौर्य कला शिखरावर पोहोचली, ज्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणजे चुनार वाळूच्या अखंड दगडापासून बनवलेले भव्य स्तंभ व त्यावरील प्राण्यांची शिल्पे होत. दगडी स्थापत्यकलेला मिळालेला हा पहिला मोठा ऐतिहासिक राजसंश्रय होता.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- अशोक स्तंभ चुनार येथील वाळूच्या अखंड दगडापासून कोरले गेले होते आणि त्यावर एक विशिष्ट काचेसारखी चमकदार पॉलिश (Lustrous Polish) होती.
- सारनाथ येथील चार सिंहांचे शिल्प असलेले सिंहशीर्ष (Lion Capital) १९५० मध्ये भारताचे राष्ट्रीय बोधचिन्ह म्हणून स्वीकारले गेले.
- बिहारमधील बराबर डोंगररांगामधील गुहा या भारतातील सर्वात जुन्या हयात दगड-कोरिव (Rock-cut) गुहा मानल्या जातात.
c. 500 CEभारतीय तत्त्वज्ञानाचे सहा आस्तिक पंथ (षड्दर्शन)
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
भारतीय तत्त्वज्ञानातील वेदप्रामाण्य मानणाऱ्या सहा आस्तिक दर्शनांचे (षड्दर्शन) संकलन — सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा आणि वेदांत. या पंथांनी भारतीय बौद्धिक व आध्यात्मिक विचारांचा पाया रचला.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- सांख्य दर्शन (कपिल मुनींनी मांडलेले) हे सर्वात जुने दर्शन असून ते पुरुष (चेतना) आणि प्रकृती (द्रव्य) यातील द्वैतवाद स्पष्ट करते.
- वैशेषिक दर्शनाने (कणाद ऋषींनी मांडलेले) जगातील पहिल्या परमाणु सिद्धांताची (Anuvada) मांडणी केली, त्यानुसार सर्व सृष्टी अणूंनी बनलेली आहे.
- न्याय दर्शनाने (गौतम ऋषींनी मांडलेले) भारतीय तर्कशास्त्र आणि ज्ञान मिळवण्याच्या प्रमाणांची (Pramanas) मांडणी केली.
c. 700 - 1000 CEपल्लव आणि चोल कालीन द्रविड मंदिर स्थापत्य शैली
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
पल्लव (महाबलीपुरम) आणि चोल राजांच्या काळात द्रविड मंदिर स्थापत्य शैलीचा झालेला विकास. तंजावरचे बृहदीश्वर मंदिर हे या शैलीचा कळस मानले जाते, जे त्याच्या उंच विमान (Vimana), गोपुरम (प्रवेशद्वार) आणि सभामंडपासाठी प्रसिद्ध आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- उत्तर भारतीय मंदिर शैलीच्या उलट, द्रविड मंदिरांना उंच तटबंदी असते आणि प्रवेशद्वारावर उंच गोपुरे (Gopurams) बांधलेली असतात.
- गर्भगृहावरील मनोऱ्याला द्रविड शैलीत विमान (Vimana - पायऱ्यांच्या पिरॅमिड आकाराचे) म्हटले जाते, ज्यावर घुमटाकार कळस असतो.
- तंजावरचे बृहदीश्वर मंदिर (इ.स. १०१० मध्ये पूर्ण) संपूर्णपणे ग्रॅनाईट दगडापासून बनवले असून त्याच्या कळसावर ८० टनांचा अखंड दगड बसविला आहे.
c. 1000 CEमध्य आणि उत्तर भारतातील नागर मंदिर स्थापत्य शैली
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
नागर मंदिर शैली उत्तर व मध्य भारतात लोकप्रिय झाली, खजुराहो येथील चंदेल कालीन मंदिरे ही याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत. या शैलीत वक्राकार शिखर (Shikharas), तटबंदीचा अभाव, गर्भगृह आणि पंचायतन रचनेचा समावेश असतो.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- नागर शैलीचे मंदिर एका उंच चबुतरावर (Jagati) बांधले जाते आणि द्रविड शैलीप्रमाणे यात अंतर्गत मोठे पाण्याचे हौद नसतात.
- पंचायतन रचनेत एका मुख्य गाभाऱ्याभोवती चार कोपऱ्यात चार दुय्यम लहान मंदिरे बांधलेली असतात.
- नागर शैलीच्या शिखरावर एका चकतीच्या आकाराचा आमलक (Amalaka) दगड असतो, ज्याच्यावर कलश ठेवला जातो.
c. 1150 - 1300 CEहोयसळ काळातील ताऱ्याच्या आकाराचे सोपस्टोन स्थापत्य
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
होयसळ राजांच्या काळात वेसर (हायब्रिड) शैली शिखरावर पोहोचली. ताऱ्याच्या आकाराची पायाभरणी (Stellate Plan) आणि दगडावर केलेली सुबक, दाट कोरीव काम यासाठी ही शैली जगभरात ओळखली जाते. हळेबीडू आणि बेलूर येथील मंदिरे याची प्रमुख उदाहरणे आहेत.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- होयसळ राजांनी सोपस्टोन (मऊ शिस्ट) दगड वापरला, जो खाणीतून काढताना मऊ असतो पण हवेच्या संपर्कात आल्यावर कडक होतो. यामुळे त्यावर अत्यंत बारीक नक्षी कोरता येते.
- मंदिरे एका ताऱ्याच्या आकाराच्या उंच चबुतऱ्यावर (Jagati) बांधलेली असतात, ज्याचा वापर प्रदक्षिणा घालण्यासाठी (Pradakshinapatha) केला जातो.
- होयसळ राजांची मंदिरे (बेलूर, हळेबीडू आणि सोमनाथपुरा) यांचा २०२३ मध्ये युनेस्को (UNESCO) जागतिक वारसा यादीत समावेश करण्यात आला.
c. 1300 CEभारतीय शास्त्रीय नृत्य शैली आणि नाट्यशास्त्र परंपरा
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
भरत मुनींच्या नाट्यशास्त्रावर आधारित भारतातील शास्त्रीय नृत्य प्रकारांचा विकास. आज संगीत नाटक अकादमीद्वारे ८ शास्त्रीय नृत्य प्रकारांना मान्यता दिली गेली आहे, ज्यामध्ये नृत्त (शुद्ध हालचाली) आणि नृत्य (भावदर्शन) यांचा मेळ असतो.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- तामिळनाडूचा भरतनाट्यम हा सर्वात जुना शास्त्रीय नृत्य प्रकार असून तो पूर्वी मंदिरांमध्ये देवदासींद्वारे (सदिर अट्टम) केला जात असे.
- केळचा कथकली हा त्याच्या भव्य आणि विशिष्ट चेहऱ्याच्या मेकअपसाठी आणि मुखवठ्यांसाठी ओळखला जातो, ज्यामध्ये धार्मिक पौराणिक प्रसंग दाखवले जातात.
- आसामचा सत्रिया (Sattriya) नृत्य प्रकार १५ व्या शतकात संत श्रीमंत शंकरदेव यांनी वैष्णव चळवळीचा भाग म्हणून मठांमध्ये सुरू केला होता.
c. 1526 - 1707 CEइंडो-इस्लामिक आणि मुघल स्थापत्य शैली
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
मुघल काळात पर्शियन, मध्य आशियाई आणि हिंदू स्थापत्य कलांचे एकत्रीकरण झाले. यात दुहेरी घुमट, उंच मिनार, संगमरवरी दगडाचा वापर आणि दगडात मौल्यवान खडे बसवण्याची कला (Pietra Dura) यांचा उदय झाला, याचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे ताजमहाल आणि फतेहपूर सिक्री होय.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- अकबरने लाल वाळूच्या दगडात फतेहपूर सिक्रीची उभारणी केली, जिथे जगातील सर्वात उंच प्रवेशद्वार 'बुलंद दरवाजा' बांधला गेला.
- पिएट्रा ड्युरा (Pietra Dura) म्हणजे पांढऱ्या संगमरवराच्या भिंतींवर सुबक नक्षी कोरून त्यात रंगीबेरंगी अर्ध-मौल्यवान खडे बसविण्याची कला होय.
- ताजमहालमध्ये दुहेरी घुमटाचा वापर असून त्याच्यासमोर चारबाग (चार भागांत विभागलेली पर्शियन बाग) शैलीचा वापर केला आहे.
c. 1800 CEहिंदुस्तानी आणि कर्नाटक शास्त्रीय संगीताचे विभाजन
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
भारतीय शास्त्रीय संगीताचे दोन प्रमुख प्रवाह पडले: उत्तर भारतातील हिंदुस्तानी संगीत (पर्शियन प्रभाव असलेले व घरण्यांमध्ये विभागलेले) आणि दक्षिण भारतातील कर्नाटक संगीत (पूर्णपणे स्वदेशी व मेलकर्ता पद्धतीवर आधारित).
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- पुरंदर दास यांना कर्नाटक संगीताचे प्राथमिक धडे व रचना तयार केल्यामुळे कर्नाटक संगीताचे 'पितामह' म्हटले जाते.
- हिंदुस्तानी संगीतात घराणे पद्धत (उदा. ग्वाल्हेर, किराना, जयपूर घराणे) पाळली जाते आणि यात कलाकाराला राग मांडण्याची मोठी मुभा असते.
- कर्नाटक संगीत प्रामुख्याने भक्तिभावावर आधारित असून त्यात कृती (Kriti) रचनेला व तालावर कडक नियंत्रण असण्याला जास्त महत्त्व असते.
c. 2500 BCEसिंधू संस्कृतीची कला आणि नगररचना
मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व
सिंधू संस्कृतीने भारतीय कलेचा पाया रचला. सुनियोजित ग्रीड पद्धतीची नगररचना, सांडपाण्याची प्रगत व्यवस्था, मातीच्या मूर्ती, पशुपती मुद्रा आणि धातूपासून बनवलेली प्रसिद्ध कांस्य नर्तकीची मूर्ती यांसाठी ही संस्कृती ओळखली जाते.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- मोहनजोदडो येथील कांस्य नर्तकीची मूर्ती ही 'लुप्त-मेण' (Lost-wax) पद्धतीने बनवली गेली होती.
- लोथल (गुजरात) येथील गोदीवरून (Dockyard) हडप्पा संस्कृतीचे मेसोपोटेमियाशी असलेले व्यापारी संबंध दिसून येतात.
- हडप्पा संस्कृतीतील मुद्रा प्रामुख्याने स्टीएटाईट (मऊ दगड) पासून बनविल्या जात असत, ज्यांचा वापर व्यापारासाठी केला जाई.