भारतीय स्वातंत्र्यलढा (1857–1947)
1857 च्या बंडापासून 1947 च्या स्वातंत्र्यापर्यंत, भारताचा स्वातंत्र्यलढा नऊ दशके आणि चार वेगळ्या टप्प्यांत पसरला होता. या इंटरॅक्टिव्ह माइंडमॅपमध्ये 25 परीक्षा-महत्त्वाचे टप्पे समाविष्ट आहेत.
परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
स्वातंत्र्यलढा सामान्यतः 4 टप्प्यांत विभागला जातो: प्रारंभिक प्रतिकार (1857-85), प्रारंभिक राष्ट्रवाद (1885-1918), जनआंदोलने (1919-39), आणि अंतिम टप्पा (1939-47).
1885 मध्ये स्थापन झालेली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस सहा दशकांहून अधिक काळ चळवळीचे प्रमुख वाहन बनली.
महात्मा गांधींनी तीन प्रमुख देशव्यापी चळवळींचे नेतृत्व केले: असहकार (1920), सविनय कायदेभंग (1930), आणि चले जाव (1942).
भारत 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारतीय स्वातंत्र्य कायद्याखाली स्वतंत्र झाला, त्याचवेळी भारत आणि पाकिस्तानमध्ये फाळणी झाली.
चार टप्पे
प्रारंभिक प्रतिकार (1857-1885) मध्ये 1857 च्या बंडापासून काँग्रेसच्या स्थापनेपर्यंत समाविष्ट आहे. प्रारंभिक राष्ट्रवाद (1885-1918) मध्ये बंगाल फाळणी, मध्यमवर्गीय-जहाल फूट आणि गांधींचा पहिला सत्याग्रह समाविष्ट आहे. जनआंदोलने (1919-1939) मध्ये जालियनवाला बाग ते भारत सरकार कायदा 1935 समाविष्ट आहे. अंतिम टप्पा (1939-1947) मध्ये दुसरे महायुद्ध, चले जाव, आझाद हिंद फौज आणि फाळणी समाविष्ट आहे.
एका दृष्टिक्षेपात कालरेषा
| वर्ष | घटना | टप्पा | प्रमुख व्यक्ती |
|---|---|---|---|
| 1857 | 1857 चे बंड | प्रारंभिक प्रतिकार | मंगल पांडे, राणी लक्ष्मीबाई, बहादूर शाह जफर, तांतिया टोपे, नाना साहेब |
| 1858 | भारत सरकार कायदा 1858 | प्रारंभिक प्रतिकार | लॉर्ड कॅनिंग (पहिला व्हाइसरॉय), राणी व्हिक्टोरिया |
| 1875 | आर्य समाजाची स्थापना | प्रारंभिक प्रतिकार | स्वामी दयानंद सरस्वती |
| 1885 | भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना | प्रारंभिक प्रतिकार | डब्ल्यू.सी. बोनर्जी, ए.ओ. ह्यूम, दादाभाई नौरोजी |
| 1905 | बंगालची फाळणी | प्रारंभिक राष्ट्रवाद | लॉर्ड कर्झन, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, बिपिन चंद्र पाल |
| 1906 | अखिल भारतीय मुस्लिम लीगची स्थापना | प्रारंभिक राष्ट्रवाद | नवाब सलीमुल्लाह खान, आगा खान तिसरे, नंतर मुहम्मद अली जिना |
| 1907 | सुरत फूट | प्रारंभिक राष्ट्रवाद | बाळ गंगाधर टिळक, गोपाळ कृष्ण गोखले, लाला लजपत राय, बिपिन चंद्र पाल |
| 1909 | मोर्ले-मिंटो सुधारणा | प्रारंभिक राष्ट्रवाद | लॉर्ड मिंटो (व्हाइसरॉय), जॉन मोर्ले (राज्य सचिव) |
| 1911 | बंगाल फाळणी रद्द व दिल्ली दरबार | प्रारंभिक राष्ट्रवाद | लॉर्ड हार्डिंज (व्हाइसरॉय), किंग जॉर्ज पाचवा |
| 1916 | लखनौ करार आणि होम रूल लीग | प्रारंभिक राष्ट्रवाद | बाळ गंगाधर टिळक, अॅनी बेझंट, मुहम्मद अली जिना |
| 1917 | चंपारण सत्याग्रह | प्रारंभिक राष्ट्रवाद | महात्मा गांधी, राजेंद्र प्रसाद, आचार्य जे.बी. कृपलानी |
| 1919 | जालियनवाला बाग हत्याकांड व रौलट कायदा | जनआंदोलने | जनरल रेजिनाल्ड डायर, उधम सिंग (ज्यांनी 1940 मध्ये बदला घेतला) |
| 1920 | असहकार चळवळ | जनआंदोलने | महात्मा गांधी, मुहम्मद अली व शौकत अली (खिलाफत नेते), मोतीलाल नेहरू |
| 1922 | चौरी चौरा घटना | जनआंदोलने | महात्मा गांधी |
| 1928 | सायमन कमिशनवर बहिष्कार | जनआंदोलने | लाला लजपत राय, जवाहरलाल नेहरू, सर जॉन सायमन |
| 1929 | पूर्ण स्वराज्य ठराव (लाहोर अधिवेशन) | जनआंदोलने | जवाहरलाल नेहरू, महात्मा गांधी |
| 1930 | दांडी यात्रा व सविनय कायदेभंग चळवळ | जनआंदोलने | महात्मा गांधी, सरोजिनी नायडू |
| 1931 | गांधी-आयर्विन करार व दुसरी गोलमेज परिषद | जनआंदोलने | महात्मा गांधी, लॉर्ड आयर्विन (व्हाइसरॉय) |
| 1932 | पुणे करार | जनआंदोलने | महात्मा गांधी, डॉ. बी.आर. आंबेडकर |
| 1935 | भारत सरकार कायदा 1935 | जनआंदोलने | ब्रिटिश संसद |
| 1939 | त्रिपुरी संकट व दुसऱ्या महायुद्धाची सुरुवात | अंतिम टप्पा | सुभाष चंद्र बोस, महात्मा गांधी |
| 1942 | चले जाव चळवळ व क्रिप्स मिशन | अंतिम टप्पा | महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, अरुणा असफ अली, सर स्टॅफर्ड क्रिप्स |
| 1943 | आझाद हिंद फौजेची तीव्रता | अंतिम टप्पा | सुभाष चंद्र बोस, कॅप्टन मोहन सिंग (संस्थापक), रासबिहारी बोस |
| 1946 | डायरेक्ट अॅक्शन डे व कॅबिनेट मिशन | अंतिम टप्पा | मुहम्मद अली जिना, लॉर्ड पेथिक-लॉरेन्स (कॅबिनेट मिशन) |
| 1947 | स्वातंत्र्य आणि फाळणी | अंतिम टप्पा | लॉर्ड माउंटबॅटन (शेवटचे व्हाइसरॉय), जवाहरलाल नेहरू (पहिले पंतप्रधान), मुहम्मद अली जिना, सर सिरिल रॅडक्लिफ |
घटनेची वर्षे आणि तपशील प्रमाण NCERT आणि UPSC/MPSC संदर्भ साहित्यातून घेतले आहेत. "विचारले" टॅग सामान्यतः उल्लेखित मागील परीक्षा विषय दर्शवतात आणि संपूर्ण नाहीत.