१९ व्या आणि २० व्या शतकात संपूर्ण भारतात सामाजिक आणि धार्मिक सुधारणांची मोठी लाट उसळली, ज्याने राष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्याचा पाया घातला. राजा राममोहन रॉय यांच्या सती बंदीच्या लढ्यापासून ते ज्योतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक चळवळीपर्यंत आणि देवबंद पुनरुज्जीवनवादापर्यंत, हा अभ्यास कक्ष ११ प्रमुख चळवळींचा आढावा घेतो. सविस्तर माहिती वाचण्यासाठी, उजळणी कार्ड्स पाहण्यासाठी आणि सराव करण्यासाठी कोणत्याही नोडवर क्लिक करा.
UPSC (GS-I) आणि MPSC च्या सर्व परीक्षांमध्ये आधुनिक भारताच्या इतिहासामध्ये सुधारणा चळवळींवर सातत्याने प्रश्न विचारले जातात.
प्रत्येक चळवळीचे संस्थापक, स्थापना वर्ष, त्यांचे मुख्यालय, सुरू केलेली वृत्तपत्रे आणि महत्त्वाचे ग्रंथ यावर विशेष भर द्यावा.
पुनरुज्जीवनवादी चळवळी (उदा. देवबंद व आर्य समाज) आणि सुधारणावादी चळवळी (उदा. ब्राह्मो समाज व अलीगड) यांमधील फरक व्यवस्थित अभ्यासावा.
स्त्री शिक्षण, विवाहाचे वय, व विधवा पुनर्विवाह आणि जातीभेद निर्मूलन यांसारख्या सामाजिक मुद्द्यांवर अधिक लक्ष केंद्रित करावे.
सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळींचा अभ्यास चार मुख्य पैलूंमध्ये केला जातो: (१) हिंदू सुधारणा चळवळी, ज्यांनी मूर्तीपूजा, कर्मकांड आणि पुरोहितशाहीला विरोध करून एकेश्वरवादाचा पुरस्कार केला (ब्राह्मो समाज, प्रार्थना समाज, आर्य समाज, रामकृष्ण मिशन); (२) मुस्लिम सुधारणा चळवळी, ज्यामध्ये आधुनिक शिक्षण विरुद्ध पारंपरिक धार्मिक शिक्षण यावर भर होता (अलीगड चळवळ आणि देवबंद पुनरुज्जीवनवादी चळवळ); (३) पारशी, शिख व इतर सुधारणा, ज्यांनी अल्पसंख्याक समाजाचे आधुनिकीकरण केले (रहनुमाई सभा, सिंग सभा, थिओसॉफिकल सोसायटी); आणि (४) धर्मनिरपेक्ष व सेवा संस्था, ज्यांनी कोणत्याही धार्मिक प्रभावाशिवाय शिक्षण व जातीभेद निर्मूलनाला प्राधान्य दिले (सत्यशोधक समाज, परमहंस मंडळी, सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी).
| वर्ष | ऐतिहासिक चळवळ | सुधारणा प्रवाह | संस्थापक व प्रमुख नेते |
|---|---|---|---|
| 1828 | राजा राममोहन रॉय यांनी केलेली ब्राह्मो समाजाची स्थापना | हिंदू सुधारणा चळवळी | राजा राममोहन रॉय, देवेंद्रनाथ टागोर, केशवचंद्र सेन |
| 1849 | मुंबईत परमहंस मंडळीची स्थापना | धर्मनिरपेक्ष व सेवा संस्था | दादोबा पांडुरंग तर्खडकर, राम बाळकृष्ण जयकर, भास्कर पांडुरंग तर्खडकर |
| 1851 | पारशी समाज सुधारणेसाठी रहनुमाई माझदायस्नान सभेची स्थापना | पारशी व शिख सुधारणा | नावरोजी फरदुनजी, दादाभाई नौरोजी, सोराबजी शापूरजी बंगाली |
| 1866 | सहारनपूर येथे देवबंद चळवळीची (दारुल उलूम) स्थापना | मुस्लिम सुधारणा चळवळी | मोहम्मद कासिम नानोतवी, रशीद अहमद गंगोही, महमूद-उल-हसन |
| 1867 | प्रार्थना समाज आणि पश्चिम भारतातील सुधारणा | हिंदू सुधारणा चळवळी | डॉ. आत्माराम पांडुरंग, न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे, डॉ. रा.गो. भांडारकर |
| 1873 | सत्यशोधक समाज आणि जातीभेद विरोधी लढा | धर्मनिरपेक्ष व सेवा संस्था | महात्मा ज्योतिराव फुले, क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले, कृष्णराव भालेकर |
| 1875 | स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी केलेली आर्य समाजाची स्थापना | हिंदू सुधारणा चळवळी | स्वामी दयानंद सरस्वती, स्वामी श्रद्धानंद, लाला लजपत राय |
| 1875 | सर सय्यद अहमद खान यांनी सुरू केलेली अलीगड चळवळ | मुस्लिम सुधारणा चळवळी | सर सय्यद अहमद खान |
| 1875 | ब्लावात्स्की आणि ऑलकॉट यांनी केलेली थिऑसॉफिकल सोसायटीची स्थापना | पारशी व शिख सुधारणा | मॅडम ब्लाव्हात्स्की, कर्नल ऑलकॉट, डॉ. एनी बेझंट |
| 1897 | स्वामी विवेकानंद यांनी केलेली रामकृष्ण मिशनची स्थापना | हिंदू सुधारणा चळवळी | स्वामी विवेकानंद, रामकृष्ण परमहंस |
| 1905 | गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी केलेली सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटीची स्थापना | धर्मनिरपेक्ष व सेवा संस्था | गोपाळ कृष्ण गोखले, श्रीनिवास शास्त्री, गो.कृ. देवधर |
अधिक पाहण्यासाठी स्वाइप करा →
* सर्व माहिती व कालरेषा महाराष्ट्र पाठ्यपुस्तक मंडळ (स्टेट बोर्ड), NCERT आणि MPSC च्या प्रमाण संदर्भ ग्रंथांवरून तपासली गेली आहे. परीक्षा संदर्भ केवळ मार्गदर्शनासाठी दिले आहेत.
सविस्तर अभ्यास नोट्स, मुख्य योगदान आणि परीक्षाभिमुख तथ्ये पाहण्यासाठी कोणत्याही टप्प्यावर क्लिक करा।
राजा राममोहन रॉय यांनी कलकत्ता येथे ब्राह्मो सभेची (नंतर ब्राह्मो समाज) स्थापना केली. आधुनिक भारतातील ही पहिली संघटित सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळ होती, ज्याने मूर्तीपूजा, सती प्रथा आणि जातीव्यवस्थेवर कडाडून टीका केली.
दादोबा पांडुरंग आणि राम बाळकृष्ण जयकर यांनी मुंबईत परमहंस मंडळीची स्थापना केली. महाराष्ट्रातील ही पहिली गुप्त समाजसुधारणा संस्था होती, जिचा मुख्य भर जातीभेद निर्मूलन व एकेश्वरवादावर होता.
नौरोजी फरदुनजी, दादाभाई नौरोजी आणि एस.एस. बंगाली यांनी मुंबईत रहनुमाई माझदायस्नान सभेची स्थापना केली. याने पारशी समाजातील जुन्या रूढी बदलून महिला शिक्षणाचा पाया घातला व पारशी समाजाचे आधुनिकीकरण केले.
मोहम्मद कासिम नानोतवी आणि रशीद अहमद गंगोही यांनी देवबंद येथे दारुल उलूम मदरशाची स्थापना केली. ही एक इस्लामिक पुनरुज्जीवनवादी चळवळ होती, जिचा मुख्य उद्देश पारंपरिक कुराणचे शिक्षण देणे व पाश्चात्त्य संस्कृतीला विरोध करणे हा होता.
मुंबईत आत्माराम पांडुरंग यांनी स्थापन केलेल्या व न्यायमूर्ती म.गो. रानडे यांनी दिशा दिलेल्या प्रार्थना समाजाने पश्चिम भारतात सुधारणांचे नेतृत्व केले. कामगारांसाठी रात्रशाळा, अनाथाश्रम आणि विधवा पुनर्विवाहाचे कार्य याद्वारे केले गेले.
महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी पुणे येथे सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. शूद्र व अति-शूद्र घटकांना भटजींच्या वर्चस्वापासून व मानसिक शोषणातून मुक्त करणे हे याचे ध्येय होते. ही तळागाळातील चळवळ होती.
स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी मुंबईत आर्य समाजाची स्थापना केली. 'वेदांकडे परत चला' असा नारा देणारी ही एक आक्रमक सुधारणावादी चळवळ होती. हिने मूर्तीपूजा, जन्माधारित जातीभेद आणि बालविवाह नाकारला.
सर सय्यद अहमद खान यांनी मोहम्मेदन अँग्लो-ओरिएंटल कॉलेजची (नंतर अलीगड मुस्लिम विद्यापीठ) स्थापना केली. या चळवळीने मुस्लिम समाजात पाश्चात्त्य शिक्षण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि पडदा पद्धतीविरुद्ध सुधारणांचा पुरस्कार केला.
मॅडम ब्लाव्हात्स्की आणि कर्नल ऑलकॉट यांनी न्यूयॉर्कमध्ये थिऑसॉफिकल सोसायटीची स्थापना केली, जिचे मुख्यालय नंतर अड्यार (मद्रास) येथे आणले गेले. या संस्थेने प्राचीन हिंदू व बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा गौरव केला आणि एनी बेझंट यांनी यात मोठा सहभाग घेतला.
स्वामी विवेकानंद यांनी आपले गुरू रामकृष्ण परमहंस यांच्या स्मरणार्थ बेलूर (बंगाल) येथे रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली. या मिशनने वेदांत तत्त्वज्ञानाचा मेळ मानवी सेवा आणि समाजकार्याशी घातला.
गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी पुणे येथे सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटीची (भारत सेवक समाज) स्थापना केली. देशसेवेसाठी निःस्वार्थी कार्यकर्त्यांची फळी तयार करणे व शांततापूर्ण मार्गाने सुधारणा घडवणे हे या संस्थेचे ध्येय होते.