भारतातील सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळी

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

राजा राममोहन रॉय यांनी कलकत्ता येथे ब्राह्मो सभेची (नंतर ब्राह्मो समाज) स्थापना केली. आधुनिक भारतातील ही पहिली संघटित सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळ होती, ज्याने मूर्तीपूजा, सती प्रथा आणि जातीव्यवस्थेवर कडाडून टीका केली.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• ऑगस्ट १८२८ मध्ये स्थापना, एकेश्वरवाद आणि उपनिषदांच्या प्रामाण्यावर भर दिला.
• राजा राममोहन रॉय यांना 'आधुनिक भारताचे जनक' आणि 'भारतीय प्रबोधनाचे प्रणेते' म्हणून ओळखले जाते.
• पुढे १८६६ मध्ये याचे विभाजन होऊन 'आदी ब्राह्मो समाज' (टागोर) आणि 'भारतीय ब्राह्मो समाज' (सेन) असे दोन गट पडले.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

दादोबा पांडुरंग आणि राम बाळकृष्ण जयकर यांनी मुंबईत परमहंस मंडळीची स्थापना केली. महाराष्ट्रातील ही पहिली गुप्त समाजसुधारणा संस्था होती, जिचा मुख्य भर जातीभेद निर्मूलन व एकेश्वरवादावर होता.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• गुप्त स्वरूपात कार्यरत होती; जातीभेद मोडण्यासाठी बैठकांमध्ये मागासवर्गीय स्वयंपाक्याने बनवलेले भोजन एकत्र खाल्ले जाई.
• दादोबा पांडुरंग यांनी या संस्थेची तत्त्वे 'धर्मविवेचन' या पुस्तकात मांडली, ज्यात एकेश्वरवाद व बंधुभावाचा पुरस्कार केला.
• १८६० मध्ये सदस्यांची नावे असलेली वही चोरीला गेल्याने व नावे उघड झाल्याने ही संस्था विसर्जित करावी लागली.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

नौरोजी फरदुनजी, दादाभाई नौरोजी आणि एस.एस. बंगाली यांनी मुंबईत रहनुमाई माझदायस्नान सभेची स्थापना केली. याने पारशी समाजातील जुन्या रूढी बदलून महिला शिक्षणाचा पाया घातला व पारशी समाजाचे आधुनिकीकरण केले.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• जुलै १८५१ मध्ये स्थापना, आधुनिक शिक्षणाचा पुरस्कार करणाऱ्या श्रीमंत पारशी व्यापाऱ्यांनी याला आर्थिक मदत केली.
• दादाभाई नौरोजी यांनी सुरू केलेले 'रास्त गोफ्तार' (खरे बोलणारा) हे वृत्तपत्र या सुधारणा चळवळीचे मुख्य मुखपत्र होते.
• या सभेने पारशी समाजात बालविवाहाचा निषेध केला आणि एकपत्नीत्वाची प्रथा रुजवण्यात यश मिळवले.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

मोहम्मद कासिम नानोतवी आणि रशीद अहमद गंगोही यांनी देवबंद येथे दारुल उलूम मदरशाची स्थापना केली. ही एक इस्लामिक पुनरुज्जीवनवादी चळवळ होती, जिचा मुख्य उद्देश पारंपरिक कुराणचे शिक्षण देणे व पाश्चात्त्य संस्कृतीला विरोध करणे हा होता.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• ३० मे १८६६ रोजी उत्तर प्रदेशातील सहारनपूर जिल्ह्यातील देवबंद येथे स्थापना झाली.
• अलीगड चळवळीच्या उलट, देवबंद चळवळीने इंग्रज सरकारचा प्रखर विरोध केला आणि १८८५ मध्ये राष्ट्रीय काँग्रेसचे स्वागत केले.
• देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी हिंदूंशी सहकार्य करण्याचे समर्थन करणारे फतवे या चळवळीने काढले.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

मुंबईत आत्माराम पांडुरंग यांनी स्थापन केलेल्या व न्यायमूर्ती म.गो. रानडे यांनी दिशा दिलेल्या प्रार्थना समाजाने पश्चिम भारतात सुधारणांचे नेतृत्व केले. कामगारांसाठी रात्रशाळा, अनाथाश्रम आणि विधवा पुनर्विवाहाचे कार्य याद्वारे केले गेले.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• न्यायमूर्ती रानडे यांनी १८६१ मध्ये विधवा विवाह मंडळाची स्थापना केली आणि १८८७ मध्ये राष्ट्रीय सामाजिक परिषदेची (National Social Conference) सह-स्थापना केली.
• या समाजाने मुंबईतील गिरणी कामगारांसाठी रात्रशाळा चालवून भारतात प्रौढ शिक्षणाचा पाया रचला.
• पारंपरिक समाजाशी थेट वैर न पत्करता हिंदू धर्मात अंतर्गत व हळूहळू सुधारणा करण्यावर भर दिला.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी पुणे येथे सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. शूद्र व अति-शूद्र घटकांना भटजींच्या वर्चस्वापासून व मानसिक शोषणातून मुक्त करणे हे याचे ध्येय होते. ही तळागाळातील चळवळ होती.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• पश्चिम भारतातील पहिली मोठी ब्राह्मणोत्तर चळवळ, ज्याने शेतकरी आणि शैक्षणिक हक्कांसाठी लढा दिला.
• महात्मा फुले यांनी १८७३ मध्ये आपले प्रसिद्ध पुस्तक 'गुलामगिरी' अमेरिकेतील गुलामगिरी मुक्ती चळवळीला समर्पित केले.
• ब्राह्मण पुरोहितांशिवाय सत्यशोधक पद्धतीने विवाह लावले, ज्यांना पुढे मुंबई उच्च न्यायालयाने कायदेशीर मान्यता दिली.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी मुंबईत आर्य समाजाची स्थापना केली. 'वेदांकडे परत चला' असा नारा देणारी ही एक आक्रमक सुधारणावादी चळवळ होती. हिने मूर्तीपूजा, जन्माधारित जातीभेद आणि बालविवाह नाकारला.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• दयानंद सरस्वती यांनी वेदांचे महत्त्व सांगण्यासाठी १८७४ मध्ये 'सत्यार्थ प्रकाश' हा ग्रंथ लिहिला.
• इतर धर्मात गेलेल्या लोकांना पुन्हा हिंदू धर्मात घेण्यासाठी त्यांनी 'शुद्धी चळवळ' सुरू केली.
• दयानंद अँग्लो-वैदिक (DAV) शाळांची स्थापना करून त्यांनी वैदिक संस्कृती व आधुनिक विज्ञान शिक्षणाचा मेळ घातला.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

सर सय्यद अहमद खान यांनी मोहम्मेदन अँग्लो-ओरिएंटल कॉलेजची (नंतर अलीगड मुस्लिम विद्यापीठ) स्थापना केली. या चळवळीने मुस्लिम समाजात पाश्चात्त्य शिक्षण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि पडदा पद्धतीविरुद्ध सुधारणांचा पुरस्कार केला.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• मोहम्मेदन अँग्लो-ओरिएंटल कॉलेजची स्थापना १८७५ मध्ये ऑक्सफर्ड आणि केंब्रिज विद्यापीठांच्या धर्तीवर करण्यात आली होती.
• मुस्लिम समाजात पुरोगामी विचार रुजवण्यासाठी त्यांनी 'तहझिब-उल-अखलाक' (नैतिकतेचा विकास) हे मासिक सुरू केले.
• सर सय्यद यांनी सायंटिफिक सोसायटीद्वारे (१८६४) युरोपियन विज्ञान ग्रंथांचे उर्दूत भाषांतर करवून घेतले.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

मॅडम ब्लाव्हात्स्की आणि कर्नल ऑलकॉट यांनी न्यूयॉर्कमध्ये थिऑसॉफिकल सोसायटीची स्थापना केली, जिचे मुख्यालय नंतर अड्यार (मद्रास) येथे आणले गेले. या संस्थेने प्राचीन हिंदू व बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा गौरव केला आणि एनी बेझंट यांनी यात मोठा सहभाग घेतला.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• १८८२ मध्ये मद्रास जवळील अड्यार येथे याचे जागतिक मुख्यालय सुरू करण्यात आले.
• एनी बेझंट १८९३ मध्ये भारतात आल्या, त्यांनी १८९८ मध्ये बनारस येथे सेंट्रल हिंदू कॉलेज सुरू केले, जे पुढे मदन मोहन मालवीय यांच्या प्रयत्नातून 'बनारस हिंदू विद्यापीठ' (BHU) बनले.
• वंश, जात, पंथ किंवा लिंगभेद न बाळगता जागतिक बंधुभाव वाढीस लावणे हे या संस्थेचे ध्येय होते.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

स्वामी विवेकानंद यांनी आपले गुरू रामकृष्ण परमहंस यांच्या स्मरणार्थ बेलूर (बंगाल) येथे रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली. या मिशनने वेदांत तत्त्वज्ञानाचा मेळ मानवी सेवा आणि समाजकार्याशी घातला.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• मे १८९७ मध्ये कलकत्ता जवळील बेलूर मठ येथे स्थापना झाली, जे आज या मिशनचे मुख्य केंद्र आहे.
• सप्टेंबर १८९३ मध्ये शिकागो येथील जागतिक धर्मपरिषदेत स्वामी विवेकानंदांनी दिलेल्या भाषणाने पाश्चात्त्य जगात हिंदू धर्माची प्रतिष्ठा वाढवली.
• त्यांनी 'दरिद्री नारायण' ही संकल्पना मांडली — गरिबांची आणि वंचितांची सेवा हीच खरी ईश्वर सेवा मानली.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी पुणे येथे सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटीची (भारत सेवक समाज) स्थापना केली. देशसेवेसाठी निःस्वार्थी कार्यकर्त्यांची फळी तयार करणे व शांततापूर्ण मार्गाने सुधारणा घडवणे हे या संस्थेचे ध्येय होते.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• १२ जून १९०५ रोजी पुणे येथे स्थापना झाली, सदस्यांना अत्यंत साधेपणाने राहण्याची आणि आयुष्यभर देशसेवेची शपथ घ्यावी लागे.
• राष्ट्रवादी विचारांच्या प्रसारासाठी त्यांनी नागपूरहून 'द हितवाद' (१९११) हे इंग्रजी साप्ताहिक सुरू केले.
• या संस्थेने महाराष्ट्रात व दुष्काळग्रस्त भागांमध्ये फिरती ग्रंथालये, शाळा व मदत छावण्या चालवून मोठे सामाजिक कार्य केले.