महाराष्ट्र ही भारतातील सामाजिक-शैक्षणिक सुधारणा चळवळींची जन्मभूमी आहे. १८४८ मधील महात्मा फुले यांच्या मुलींच्या पहिल्या शाळेपासून ते १९२७ मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महाड सत्याग्रहापर्यंत, हा इंटरॅक्टिव्ह अभ्यास कक्ष MPSC आणि UPSC च्या दृष्टिकोनातून ११ महत्त्वाचे टप्पे कव्हर करतो. माहिती वाचण्यासाठी, उजळणी कार्ड्स पाहण्यासाठी आणि सराव करण्यासाठी कोणत्याही नोडवर क्लिक करा.
UPSC (GS-I) आणि MPSC (राज्यसेवा व संयुक्त परीक्षा) या दोन्ही परीक्षांमध्ये आधुनिक भारताच्या इतिहासांतर्गत समाजसुधारकांवर अनेक प्रश्न विचारले जातात.
सुधारकांनी स्थापन केलेल्या संस्था (उदा. सत्यशोधक समाज - १८७३, बहिष्कृत सभा - १९२४), त्यांची वृत्तपत्रे आणि त्यांनी लिहिलेली पुस्तके यावर विशेष लक्ष द्यावे.
स्त्री शिक्षणाचे प्रणेते (सावित्रीबाई फुले, पंडिता रमाबाई, महर्षी कर्वे) आणि सामाजिक समतेचे प्रणेते (महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर) यांच्या कार्यावर अधिक प्रश्न असतात.
सुधारकांचे मूळ गाव, त्यांचे समकालीन सहकारी आणि त्यांना मिळालेल्या पदव्या यावर MPSC मध्ये वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
महाराष्ट्रातील समाजसुधारणा चळवळीचा अभ्यास चार प्रमुख भागांत केला जातो: (१) शिक्षण तज्ज्ञ व प्रवर्तक (महिला आणि वंचित घटकांसाठी पहिल्या शाळा सुरू करणे), (२) जाती निर्मूलन आणि सत्यशोधक (जातीव्यवस्थेला आव्हान देणे, प्रशासनात आरक्षण लागू करणे आणि मानवी हक्कांचा लढा), (३) बुद्धिवादी आणि राष्ट्रवादी (राजकीय स्वातंत्र्याआधी सामाजिक सुधारणा हव्यात की नंतर याविषयीचे वादविवाद आणि लोकजागृतीसाठी वृत्तपत्रे), आणि (४) महिला सक्षमीकरण (विधवा व निराधार महिलांना निवारा देणे, कायदेशीर हक्क आणि उच्च शिक्षण देणे).
| वर्ष | ऐतिहासिक टप्पा | सुधारणा क्षेत्र | प्रमुख नेते |
|---|---|---|---|
| 1848 | महात्मा फुले यांनी भिडे वाड्यात सुरू केलेली मुलींची पहिली शाळा | शिक्षण तज्ज्ञ व प्रवर्तक | महात्मा ज्योतिराव फुले, क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले |
| 1852 | नाना जगन्नाथ शंकर शेठ यांनी केलेली बॉम्बे असोसिएशनची स्थापना | शिक्षण तज्ज्ञ व प्रवर्तक | नाना जगन्नाथ शंकर शेठ, दादाभाई नौरोजी |
| 1867 | डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांनी केलेली प्रार्थना समाजाची स्थापना | बुद्धिवादी आणि राष्ट्रवादी | डॉ. आत्माराम पांडुरंग, न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे, डॉ. रा.गो. भांडारकर |
| 1873 | महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी केलेली सत्यशोधक समाजाची स्थापना | जाती निर्मूलन आणि सत्यशोधक | महात्मा ज्योतिराव फुले, क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले, कृष्णराव भालेकर |
| 1881 | लोकमान्य टिळक आणि गो.ग. आगरकर यांनी केसरी व मराठा वृत्तपत्रे सुरू केली | बुद्धिवादी आणि राष्ट्रवादी | लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर |
| 1889 | पंडिता रमाबाई यांनी केलेली शारदा सदनची स्थापना | महिला सक्षमीकरण | पंडिता रमाबाई |
| 1896 | महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी केलेली अनाथ बालिकाश्रमची स्थापना | महिला सक्षमीकरण | महर्षी धोंडो केशव कर्वे |
| 1902 | राजर्षी शाहू महाराज यांनी कोल्हापूर संस्थानात लागू केलेले ५०% आरक्षण | जाती निर्मूलन आणि सत्यशोधक | राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज |
| 1916 | महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी स्थापन केलेले भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ | महिला सक्षमीकरण | महर्षी धोंडो केशव कर्वे, सर विठ्ठलदास ठाकरसी |
| 1924 | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी केलेली बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना | जाती निर्मूलन आणि सत्यशोधक | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर |
| 1927 | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखालील महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह | जाती निर्मूलन आणि सत्यशोधक | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सुरेंद्रनाथ टिपणीस, गंगाधर सहस्रबुद्धे |
अधिक पाहण्यासाठी स्वाइप करा →
* सर्व माहिती व कालरेषा महाराष्ट्र पाठ्यपुस्तक मंडळ (स्टेट बोर्ड), NCERT आणि MPSC च्या प्रमाण संदर्भ ग्रंथांवरून तपासली गेली आहे. परीक्षा संदर्भ केवळ मार्गदर्शनासाठी दिले आहेत.
सविस्तर अभ्यास नोट्स, मुख्य योगदान आणि परीक्षाभिमुख तथ्ये पाहण्यासाठी कोणत्याही टप्प्यावर क्लिक करा।
महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी पुणे येथील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. सनातनी सामाजिक आणि जातीय रचनेला आव्हान देणारे हे एक अत्यंत क्रांतिकारी पाऊल होते.
नाना जगन्नाथ शंकर शेठ यांनी दादाभाई नौरोजी यांच्या सहकार्याने बॉम्बे असोसिएशनची स्थापना केली. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमधील ही पहिली राजकीय संघटना होती, जी जनतेच्या तक्रारी इंग्रज सरकारसमोर मांडण्यासाठी स्थापन करण्यात आली.
डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांनी प्रार्थना समाजाची स्थापना मुंबईत एक सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळ म्हणून केली. यात एकेश्वरवाद, जाती व्यवस्थेचे निर्मूलन, विधवा पुनर्विवाह आणि महिला शिक्षण यावर भर देण्यात आला.
महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी पुणे येथे सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. शूद्र आणि अति-शूद्र घटकांना पुरोहितशाहीच्या मानसिक व सामाजिक शोषणातून मुक्त करणे हे या समाजाचे मुख्य उद्दिष्ट होते.
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आणि गोपाळ गणेश आगरकर यांनी केसरी (मराठी) आणि मराठा (इंग्रजी) ही दोन वृत्तपत्रे सुरू केली. ही वृत्तपत्रे जनतेला जागृत करण्याचे आणि ब्रिटिश धोरणांवर प्रखर टीका करण्याचे प्रमुख माध्यम बनली.
पंडिता रमाबाई यांनी मुंबईत (नंतर पुणे येथे स्थलांतरित) शारदा सदनची स्थापना केली. तरुण विधवांना आश्रय, शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण देऊन स्वावलंबी बनवणारी पश्चिम भारतातील ही पहिली संस्था होती.
महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी पुणे जवळील हिंगणे येथे अनाथ बालिकाश्रमची स्थापना केली. बालविधवा आणि निराधार मुलींना सुरक्षित निवारा व शिक्षण देऊन त्यांनी त्यांचे आयुष्य बदलून टाकले.
कोल्हापूर संस्थानचे राजे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांनी ऐतिहासिक जाहीरनामा काढून राज्यातील नोकऱ्या व प्रशासनात मागासवर्गीय घटकांसाठी ५०% जागा राखीव ठेवल्या. भारतातील आरक्षणाचे हे पहिले पाऊल होते.
महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी पुण्यात भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाची (नंतर एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठ) स्थापना केली. महिलांच्या उच्च शिक्षणातील हा एक ऐतिहासिक टप्पा होता.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मुंबईत बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना केली. मागासवर्गीय व वंचित घटकांचा सामाजिक, आर्थिक व शैक्षणिक विकास करणे हे याचे मुख्य उद्दिष्ट होते.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महाड येथील सार्वजनिक चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचा हक्क मिळवण्यासाठी ऐतिहासिक सत्याग्रह केला. अस्पृश्यांच्या मानवी हक्कांसाठी झालेला हा पहिला मोठा लढा होता.