महाराष्ट्रातील समाजसुधारक

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी पुणे येथील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. सनातनी सामाजिक आणि जातीय रचनेला आव्हान देणारे हे एक अत्यंत क्रांतिकारी पाऊल होते.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• १ जानेवारी १८४८ रोजी पुणे येथील बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात ही शाळा सुरू झाली.
• क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले या या शाळेच्या पहिल्या महिला शिक्षिका व मुख्याध्यापिका बनल्या.
• सनातनी वर्गाकडून तीव्र विरोध झाला, सावित्रीबाई शाळेत जाताना त्यांच्यावर शेण आणि दगड फेकले गेले.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

नाना जगन्नाथ शंकर शेठ यांनी दादाभाई नौरोजी यांच्या सहकार्याने बॉम्बे असोसिएशनची स्थापना केली. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमधील ही पहिली राजकीय संघटना होती, जी जनतेच्या तक्रारी इंग्रज सरकारसमोर मांडण्यासाठी स्थापन करण्यात आली.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• २६ ऑगस्ट १८५२ रोजी जास्त कर आणि प्रशासकीय सुधारणांबाबत ब्रिटिश संसदेला याचिका सादर करण्यासाठी याची स्थापना झाली.
• नाना शंकर शेठ यांनी याचे पहिले अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले आणि मुंबईतील अनेक सुरुवातीच्या शैक्षणिक संस्थांना निधी दिला.
• १८८५ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेसाठी ही संघटना एक महत्त्वाचा पूर्वगामी टप्पा ठरली.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांनी प्रार्थना समाजाची स्थापना मुंबईत एक सामाजिक-धार्मिक सुधारणा चळवळ म्हणून केली. यात एकेश्वरवाद, जाती व्यवस्थेचे निर्मूलन, विधवा पुनर्विवाह आणि महिला शिक्षण यावर भर देण्यात आला.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• ३१ मार्च १८६७ रोजी स्थापना झाली, यावर बंगालच्या ब्राह्मो समाजाचा मोठा प्रभाव होता.
• याने सनातनी विधी नाकारून प्रार्थना आणि भजनांच्या माध्यमातून एकाच ईश्वराची उपासना करण्यावर भर दिला.
• याने अनाथाश्रम, कामगारांसाठी रात्रशाळा आणि विधवा कल्याण गृहे यांसारख्या सामाजिक सुधारणा संस्था चालवल्या.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी पुणे येथे सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. शूद्र आणि अति-शूद्र घटकांना पुरोहितशाहीच्या मानसिक व सामाजिक शोषणातून मुक्त करणे हे या समाजाचे मुख्य उद्दिष्ट होते.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी पुणे येथे स्थापना झाली, सत्य आणि समतेचा शोध घेणे हे याचे ब्रीदवाक्य होते.
• याने धार्मिक ग्रंथांचे प्रामाण्य व पुरोहितांची मध्यस्थी नाकारली आणि ब्राह्मण पुरोहितांशिवाय विवाह लावले.
• शेतकरी आणि कष्टकऱ्यांचा आवाज उठवण्यासाठी "दीनबंधू" हे साप्ताहिक वृत्तपत्र (कृष्णराव भालेकर यांनी सुरू केलेले) प्रसिद्ध केले.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आणि गोपाळ गणेश आगरकर यांनी केसरी (मराठी) आणि मराठा (इंग्रजी) ही दोन वृत्तपत्रे सुरू केली. ही वृत्तपत्रे जनतेला जागृत करण्याचे आणि ब्रिटिश धोरणांवर प्रखर टीका करण्याचे प्रमुख माध्यम बनली.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• केसरी हे वृत्तपत्र मराठीत तर मराठा हे इंग्रजीतून प्रसिद्ध केले जात असे, जेणेकरून राष्ट्रीय नेत्यांपर्यंत पोहोचता येईल.
• गो.ग. आगरकर हे केसरीचे पहिले संपादक होते, नंतर टिळकांशी वैचारिक मतभेद झाल्यावर त्यांनी "सुधारक" सुरू केले.
• कोल्हापूरच्या कारभाऱ्यांवर टीका करणारे लेख लिहिल्यामुळे दोन्ही नेत्यांना १८८२ मध्ये डोंगरी तुरुंगात ठेवण्यात आले होते.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

पंडिता रमाबाई यांनी मुंबईत (नंतर पुणे येथे स्थलांतरित) शारदा सदनची स्थापना केली. तरुण विधवांना आश्रय, शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण देऊन स्वावलंबी बनवणारी पश्चिम भारतातील ही पहिली संस्था होती.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• ११ मार्च १८८९ रोजी मुंबईत स्थापना झाली, नंतर आर्थिक कारणांमुळे ती पुणे येथे हलवण्यात आली.
• या संस्थेला अमेरिकेतील बोस्टनच्या 'रमाबाई असोसिएशन' कडून आर्थिक मदत मिळत असे, जी त्यांनी त्यांच्या परदेश दौऱ्यात स्थापन केली होती.
• पंडिता रमाबाई यांच्या संस्कृत भाषेतील प्रगाढ पांंडित्यामुळे कोलकता विद्यापीठाने त्यांना 'पंडिता' व 'सरस्वती' या पदव्या बहाल केल्या होत्या.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी पुणे जवळील हिंगणे येथे अनाथ बालिकाश्रमची स्थापना केली. बालविधवा आणि निराधार मुलींना सुरक्षित निवारा व शिक्षण देऊन त्यांनी त्यांचे आयुष्य बदलून टाकले.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• १८९६ मध्ये पुणे येथे सुरू झाले, नंतर सनातन्यांच्या त्रासापासून वाचण्यासाठी हिंगणे येथे हलवण्यात आले.
• महर्षी कर्वे यांनी १८९३ मध्ये स्वतः एका विधवेशी (गोदूबाई ऊर्फ आनंदीबाई) विवाह करून समाजासमोर आदर्श घालून दिला.
• त्यांच्या वयाच्या १०० व्या वर्षी १९५८ मध्ये त्यांना भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' देऊन गौरविण्यात आले.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

कोल्हापूर संस्थानचे राजे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांनी ऐतिहासिक जाहीरनामा काढून राज्यातील नोकऱ्या व प्रशासनात मागासवर्गीय घटकांसाठी ५०% जागा राखीव ठेवल्या. भारतातील आरक्षणाचे हे पहिले पाऊल होते.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• हा जाहीरनामा २६ जुलै १९०२ रोजी जारी करण्यात आला, जेव्हा शाहू महाराज लंडन दौऱ्यावर होते.
• त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीचे केले आणि सर्व जातींच्या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे बांधली.
• १९१९ मध्ये कानपूरच्या कुर्मी क्षत्रिय सभेने त्यांना 'राजर्षी' (राजांमधील ऋषी) ही पदवी देऊन सन्मानित केले.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी पुण्यात भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाची (नंतर एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठ) स्थापना केली. महिलांच्या उच्च शिक्षणातील हा एक ऐतिहासिक टप्पा होता.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• जपानमधील महिला विद्यापीठापासून प्रेरणा घेऊन, अवघ्या ५ विद्यार्थिनींसह १९१६ मध्ये याची सुरुवात झाली.
• सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी दिलेल्या १५ लाख रुपयांच्या देणगीनंतर या विद्यापीठाला 'एस.एन.डी.टी.' (श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी) असे नाव देण्यात आले.
• या विद्यापीठात मातृभाषेतून (मराठी) शिक्षण दिले जात असे आणि महिलांच्या स्वावलंबनावर अधिक भर होता.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मुंबईत बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना केली. मागासवर्गीय व वंचित घटकांचा सामाजिक, आर्थिक व शैक्षणिक विकास करणे हे याचे मुख्य उद्दिष्ट होते.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• २० जुलै १९२४ रोजी मुंबईत स्थापना झाली, या संस्थेचे ब्रीदवाक्य: 'शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा' हे होते.
• या संस्थेने वंचित विद्यार्थ्यांसाठी मोफत वसतिगृहे, ग्रंथालये आणि तांत्रिक शाळा सुरू केल्या.
• जातीभेद व अस्पृश्यतेविरुद्ध डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या संघटित लढ्याची ही सुरुवात होती.

मुख्य योगदान आणि परीक्षेचे महत्त्व

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महाड येथील सार्वजनिक चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचा हक्क मिळवण्यासाठी ऐतिहासिक सत्याग्रह केला. अस्पृश्यांच्या मानवी हक्कांसाठी झालेला हा पहिला मोठा लढा होता.

परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• हा सत्याग्रह २० मार्च १९२७ रोजी महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील महाड येथे झाला.
• हा दिवस भारतात सामाजिक समता दिन किंवा सामाजिक स्वातंत्र्य दिन म्हणून मानला जातो.
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी पुढे २५ डिसेंबर १९२७ रोजी याच ठिकाणी जाहीरपणे मनुस्मृती ग्रंथाचे दहन केले.