महाराष्ट्रातील प्रमुख लेणी

अजिंठा लेणीत (छत्रपती संभाजीनगर) जातक कथांचे दर्शन घडवणारी ३० बौद्ध लेणी आहेत, जी भित्तिचित्रांसाठी प्रसिद्ध आहेत. १८१९ मध्ये जॉन स्मिथ याने याचा शोध लावला.

वेरूळ लेणी समूहामध्ये जगातील सर्वात मोठे एकसंध पाषाणात कोरलेले कैलास मंदिर (लेणी १६) आहे, ज्याची निर्मिती राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिला याने केली.

मुंबई जवळील घारापुरी बेटावरील (एलिफेंटा) लेण्यांमध्ये महादेवाचे भव्य त्रिमूर्ती सदाशिव रूप (उत्पत्ती, स्थिती, लय) दर्शवणारे २० फूट उंच शिल्प मुख्य आकर्षण आहे.

लोणावळ्याजवळील कार्ले लेणीत भारतातील सर्वात मोठे हीनयान बौद्ध चैत्यगृह असून तेथील छतावरील लाकडी कमानी २,००० वर्षांनंतरही सुस्थितीत आहेत व प्रवेशद्वारापाशी एकविरा मंदिर आहे.

मुंबई उपनगरातील कान्हेरी लेणीत एकूण १०९ लेण्यांचा समूह असून ते प्राचीन काळचे मोठे बौद्ध विद्यापीठ व व्यापारी केंद्र होते.

नाशिक येथील पांडवलेणीत गौतमी बलश्री यांनी कोरलेला नाशिक प्रशस्ती लेख सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या लष्करी पराक्रमांचे विस्तृत वर्णन करतो.