महाराष्ट्रातील प्रमुख धरणे
भारतात मोठ्या धरणांच्या संख्येच्या बाबतीत महाराष्ट्र हे आघाडीचे राज्य आहे. MPSC राज्यसेवा, PSI, STI, ASO व इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी राज्यातील प्रमुख धरणांची भौगोलिक माहिती — जसे की नदी, जिल्हा, बांधकामाचे वर्ष, पाणी साठवण क्षमता (TMC/MCM) आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेणे गुण मिळवून देणारे आहे. धरणे नकाशावर पाहण्यासाठी चिन्हांवर टॅप करा, मागील प्रश्न अभ्यासा किंवा सराव क्वीझ सोडवून स्वतःची चाचणी घ्या.
नकाशावरील धरण चिन्हावर टॅप करा किंवा खालील यादीतून निवडा.
परीक्षेसाठी झटपट तथ्ये
कोयना धरण हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प असून तो १,९६० मेगावॅट वीज निर्माण करतो. त्याला महाराष्ट्राची "भाग्यलक्ष्मी" मानले जाते.
भीमा नदीवरील उजनी धरणाची एकूण पाणी साठवण क्षमता राज्यातील सर्व धरणांमध्ये सर्वाधिक (११७ टीएमसी) आहे.
गोदावरी नदीवरील जायकवाडी धरण (नाथसागर) हे राज्यातील सर्वात मोठे मातीचे धरण असून मराठवाड्याच्या सिंचनात त्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
१९२७ मध्ये बांधण्यात आलेले मुळशी धरण हे शेतकऱ्यांच्या विस्थापनाविरोधात सेनापती बापट यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या ऐतिहासिक "मुळशी सत्याग्रहाचे" केंद्र होते.
प्रवरा नदीवरील भंडारदरा धरण (विल्सन धरण) हे भारतातील सर्वात जुन्या दगडी धरणांपैकी एक असून तेथील "छत्री धबधबा" (Umbrella Falls) प्रसिद्ध आहे.
१२ जुलै १९६१ रोजी पानशेत धरण फुटल्यामुळे पुणे शहरात प्रचंड पूर आला होता, जी एक मोठी दुर्घटना मानली जाते.
धरणे एका दृष्टिक्षेपात
| धरणाचे नाव | नदी | जिल्हा | पूर्ण वर्ष | उंची (मी) | साठवण क्षमता | मुख्य उद्देश |
|---|---|---|---|---|---|---|
| कोयना धरण | कोयना | सातारा | 1964 | 103 m | 2797 MCM (98.78 TMC) | जलविद्युतजलसिंचन |
| जायकवाडी धरण | गोदावरी | छत्रपती संभाजीनगर | 1976 | 41.3 m | 2171 MCM (102.7 TMC) | जलसिंचनपिण्याचे पाणी |
| उजनी धरण | भीमा | सोलापूर | 1980 | 56.4 m | 3140 MCM (117 TMC) | जलसिंचनपिण्याचे पाणीजलविद्युत |
| इसापूर धरण | पेनगंगा | यवतमाळ | 1982 | 57 m | 1254 MCM (44.3 TMC) | जलसिंचन |
| तोतलाडोह धरण | पेंच | नागपूर | 1989 | 74.5 m | 1017 MCM (35.9 TMC) | जलविद्युतपिण्याचे पाणीजलसिंचन |
| खडकवासला धरण | मुठा | पुणे | 1879 | 32.9 m | 86 MCM (3.05 TMC) | पिण्याचे पाणीजलसिंचन |
| वारणा धरण | वारणा | सांगली | 2000 | 77 m | 974 MCM (34.4 TMC) | जलसिंचनजलविद्युत |
| भाटसा धरण | भाटसा | ठाणे | 1983 | 89 m | 976 MCM (34.5 TMC) | पिण्याचे पाणीजलविद्युतजलसिंचन |
| मुळशी धरण | मुळा | पुणे | 1927 | 48.8 m | 522 MCM (18.4 TMC) | जलविद्युतजलसिंचन |
| भंडारदरा धरण | प्रवरा | अहिल्यानगर | 1926 | 82 m | 311 MCM (11 TMC) | जलसिंचनजलविद्युत |
| पानशेत धरण | अंबी | पुणे | 1959 | 63.56 m | 303 MCM (10.7 TMC) | जलसिंचनपिण्याचे पाणी |
| धोम धरण | कृष्णा | सातारा | 1982 | 50 m | 382 MCM (13.5 TMC) | जलसिंचनजलविद्युत |
| ऊर्ध्व वर्धा धरण | वर्धा | अमरावती | 1993 | 46.2 m | 678 MCM (24 TMC) | जलसिंचनपिण्याचे पाणी |
| गोसीखुर्द धरण | वैनगंगा | भंडारा | 2013 | 26.85 m | 1146 MCM (40.5 TMC) | जलसिंचन |
| येलदरी धरण | पूर्णा | हिंगोली | 1968 | 51.2 m | 934 MCM (33 TMC) | जलविद्युतजलसिंचन |
वरील नकाशा अभ्यासाच्या उद्देशाने बनवलेला एक सोपा आराखडा आहे. जिल्ह्यांच्या सीमा, गुणक आणि स्थाने अंदाजे असून प्रमाणात नाहीत.