महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक किल्ले
सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा, कोकणचा किनारा आणि दख्खनच्या पठारावर पसरलेल्या ३५० हून अधिक किल्ल्यांमुळे महाराष्ट्राला समृद्ध लष्करी इतिहास लाभला आहे. MPSC सारख्या स्पर्धा परीक्षांसाठी, या किल्ल्यांचा अभ्यास — त्यांचे भौगोलिक प्रकार, उंची, बांधणी आणि ऐतिहासिक घटनांमधील भूमिका (विशेषतः छत्रपती शिवाजी महाराज आणि पेशव्यांच्या काळातील) — अत्यंत महत्त्वाचा आहे. किल्ल्यांची स्थाने शोधण्यासाठी, ऐतिहासिक टप्पे जाणून घेण्यासाठी किंवा परीक्षेच्या सराव क्विझ मोडसह सराव करण्यासाठी या नकाशाचा वापर करा.
नकाशावरील किल्ल्याच्या चिन्हावर टॅप करा किंवा खालील यादीतून निवडा.
परीक्षेसाठी झटपट तथ्ये
रायगड हा मराठा स्वराज्याची राजधानी होता. येथेच ६ जून १६७४ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला.
शिवनेरी किल्ला (जुन्नर) हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान असून त्यांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी झाला.
सिंहगड (पूर्वीचा कोंढाणा) १६७० च्या ऐतिहासिक लढाईसाठी प्रसिद्ध आहे, जिथे तानाजी मालुसरे यांनी किल्ला जिंकण्यासाठी प्राणांची आहुती दिली.
तोरणा किल्ला (प्रचंडगड) १६४६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी जिंकलेला पहिला किल्ला असून येथूनच स्वराज्याचे तोरण बांधले गेले.
सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्ग हे कोकण किनारपट्टी सुरक्षित करण्यासाठी आणि सिद्दी व युरोपियन आरमाराचा सामना करण्यासाठी बांधलेले सागरी जलदुर्ग आहेत.
दौलताबाद किल्ला (देवगिरी) त्याच्या अभेद्य खंदक आणि तीन थरांच्या तटबंदीसाठी प्रसिद्ध आहे. हा किल्ला तुघलकाच्या काळात भारताची राजधानी होता.
किल्ले एका दृष्टिक्षेपात
| किल्ला | जिल्हा | प्रकार | उंची (मी) | बांधणी / तटबंदी | MPSC महत्त्व |
|---|---|---|---|---|---|
| रायगड | रायगड | गिरीदुर्ग | 820 m | शिवाजी महाराजांसाठी हिरोजी इंदुलकर यांनी राजधानी म्हणून पुन्हा बांधला | अति महत्त्वाचे |
| शिवनेरी | पुणे | गिरीदुर्ग | 1067 m | प्राचीन गिरिदुर्ग; यादव व नंतर निजामशाहीच्या काळात तटबंदी | अति महत्त्वाचे |
| सिंहगड | पुणे | गिरीदुर्ग | 1312 m | प्राचीन किल्ला; आळीपाळीने यादव, निजामशाही, मुघल व मराठ्यांच्या ताब्यात | अति महत्त्वाचे |
| राजगड | पुणे | गिरीदुर्ग | 1376 m | मुरुंबदेव डोंगरावर शिवाजी महाराजांनी तटबंदी करून विस्तार केला | अति महत्त्वाचे |
| तोरणा | पुणे | गिरीदुर्ग | 1403 m | शैव गोसाव्यांनी बांधल्याचे मानले जाते; नंतर बहमनी व निजामशाही ताबा | अति महत्त्वाचे |
| प्रतापगड | सातारा | गिरीदुर्ग | 1080 m | शिवाजी महाराजांच्या आदेशावरून मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे | अति महत्त्वाचे |
| सिंधुदुर्ग | सिंधुदुर्ग | जलदुर्ग | Sea level | शिवाजी महाराज — बांधकामावर हिरोजी इंदुलकर यांची देखरेख | अति महत्त्वाचे |
| विजयदुर्ग | सिंधुदुर्ग | जलदुर्ग | Sea level | शिलाहार राजा भोज दुसरा; शिवाजी महाराजांनी भक्कम केला | अति महत्त्वाचे |
| पन्हाळा | कोल्हापूर | गिरीदुर्ग | 845 m | शिलाहार राजा भोज दुसरा | अति महत्त्वाचे |
| दौलताबाद (देवगिरी) | छत्रपती संभाजीनगर | गिरीदुर्ग | Sea level | यादव राजा भिल्लम पाचवा | अति महत्त्वाचे |
| मुरुड-जंजिरा | रायगड | जलदुर्ग | Sea level | अहमदनगर सल्तनतीच्या काळात सिद्दींनी तटबंदी केली (आधी कोळ्यांचे ठाणे) | अति महत्त्वाचे |
| लोहगड | पुणे | गिरीदुर्ग | 1033 m | प्राचीन; निजामशाही व मराठा काळात बळकट | अति महत्त्वाचे |
| विसापूर | पुणे | गिरीदुर्ग | 1084 m | पहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथ | सामान्य |
| हरिश्चंद्रगड | अहिल्यानगर (अहमदनगर) | गिरीदुर्ग | 1424 m | कलचुरीकालीन; लेणी व मंदिरे सुमारे 11व्या शतकातील | सामान्य |
| साल्हेर | नाशिक | गिरीदुर्ग | 1567 m | बागलाण भागातील प्राचीन किल्ला (बागुल राजे); नंतर मराठ्यांच्या ताब्यात | अति महत्त्वाचे |
| सज्जनगड | सातारा | गिरीदुर्ग | 1000 m | बहमनीकालीन तटबंदी; नंतर आदिलशाही व मराठा ताबा | अति महत्त्वाचे |
| पुरंदर | पुणे | गिरीदुर्ग | 1387 m | प्राचीन (यादवकालीन उल्लेख); बहमनी, निजामशाही व मराठा काळात पुनर्बांधणी | अति महत्त्वाचे |
| अर्नाळा | पालघर | जलदुर्ग | Sea level | गुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा; 1737 नंतर मराठ्यांनी पुनर्बांधणी | सामान्य |
| वासोटा | सातारा | गिरीदुर्ग | 1171 m | शिलाहारकालीन राज्यकर्ते | सामान्य |
| तिकोना | पुणे | गिरीदुर्ग | 1066 m | मध्ययुगीन; निजामशाहीच्या ताब्यात, शिवाजी महाराजांनी जिंकला (1657) | सामान्य |
| सुवर्णदुर्ग | रत्नागिरी | जलदुर्ग | Sea level | शिलाहार राजघराण्याने बांधला; नंतर शिवाजी महाराजांनी भक्कम केला | अति महत्त्वाचे |
वरील नकाशा अभ्यासाच्या उद्देशाने बनवलेला एक सोपा आराखडा आहे. किल्ल्यांची स्थाने, सीमा आणि संरेखण अंदाजे असून प्रमाणात नाहीत.