अभ्यास नकाशे

महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक किल्ले

सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा, कोकणचा किनारा आणि दख्खनच्या पठारावर पसरलेल्या ३५० हून अधिक किल्ल्यांमुळे महाराष्ट्राला समृद्ध लष्करी इतिहास लाभला आहे. या नकाशात निवडक किल्ले दाखवले आहेत; ही संपूर्ण यादी नाही. MPSC सारख्या स्पर्धा परीक्षांसाठी, या किल्ल्यांचा अभ्यास — त्यांचे भौगोलिक प्रकार, उंची, बांधणी आणि ऐतिहासिक घटनांमधील भूमिका (विशेषतः छत्रपती शिवाजी महाराज आणि पेशव्यांच्या काळातील) — अत्यंत महत्त्वाचा आहे. किल्ल्यांची स्थाने शोधण्यासाठी, ऐतिहासिक टप्पे जाणून घेण्यासाठी किंवा परीक्षेच्या सराव क्विझ मोडसह सराव करण्यासाठी या नकाशाचा वापर करा.

Loading map

सीमा डेटा: udit-001/india-maps-data. मुंबई जिल्हा विभाजन: Sanjana Krishnan, sanjanakrishnan/mumbai_spatial_data (CC BY 4.0). शैक्षणिक रूपांतर.

परीक्षेसाठी झटपट तथ्ये

रायगड हा मराठा स्वराज्याची राजधानी होता. येथेच ६ जून १६७४ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला.

शिवनेरी किल्ला (जुन्नर) हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान असून त्यांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी झाला.

सिंहगड (पूर्वीचा कोंढाणा) १६७० च्या ऐतिहासिक लढाईसाठी प्रसिद्ध आहे, जिथे तानाजी मालुसरे यांनी किल्ला जिंकण्यासाठी प्राणांची आहुती दिली.

तोरणा किल्ला (प्रचंडगड) १६४६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी जिंकलेला पहिला किल्ला असून येथूनच स्वराज्याचे तोरण बांधले गेले.

सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्ग हे कोकण किनारपट्टी सुरक्षित करण्यासाठी आणि सिद्दी व युरोपियन आरमाराचा सामना करण्यासाठी बांधलेले सागरी जलदुर्ग आहेत.

दौलताबाद किल्ला (देवगिरी) त्याच्या अभेद्य खंदक आणि तीन थरांच्या तटबंदीसाठी प्रसिद्ध आहे. हा किल्ला तुघलकाच्या काळात भारताची राजधानी होता.

किल्ले एका दृष्टिक्षेपात

किल्लाजिल्हाप्रकारउंची (मी)बांधणी / तटबंदीMPSC महत्त्व
रायगडरायगडगिरीदुर्ग820 mशिवाजी महाराजांसाठी हिरोजी इंदुलकर यांनी राजधानी म्हणून पुन्हा बांधलाअति महत्त्वाचे
शिवनेरीपुणेगिरीदुर्ग1067 mप्राचीन गिरिदुर्ग; यादव व नंतर निजामशाहीच्या काळात तटबंदीअति महत्त्वाचे
सिंहगडपुणेगिरीदुर्ग1312 mप्राचीन किल्ला; आळीपाळीने यादव, निजामशाही, मुघल व मराठ्यांच्या ताब्यातअति महत्त्वाचे
राजगडपुणेगिरीदुर्ग1376 mमुरुंबदेव डोंगरावर शिवाजी महाराजांनी तटबंदी करून विस्तार केलाअति महत्त्वाचे
तोरणापुणेगिरीदुर्ग1403 mशैव गोसाव्यांनी बांधल्याचे मानले जाते; नंतर बहमनी व निजामशाही ताबाअति महत्त्वाचे
प्रतापगडसातारागिरीदुर्ग1080 mशिवाजी महाराजांच्या आदेशावरून मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळेअति महत्त्वाचे
सिंधुदुर्गसिंधुदुर्गजलदुर्गSea levelशिवाजी महाराज — बांधकामावर हिरोजी इंदुलकर यांची देखरेखअति महत्त्वाचे
विजयदुर्गसिंधुदुर्गजलदुर्गSea levelशिलाहार राजा भोज दुसरा; शिवाजी महाराजांनी भक्कम केलाअति महत्त्वाचे
पन्हाळाकोल्हापूरगिरीदुर्ग845 mशिलाहार राजा भोज दुसराअति महत्त्वाचे
दौलताबाद (देवगिरी)छत्रपती संभाजीनगरगिरीदुर्गSea levelयादव राजा भिल्लम पाचवाअति महत्त्वाचे
मुरुड-जंजिरारायगडजलदुर्गSea levelअहमदनगर सल्तनतीच्या काळात सिद्दींनी तटबंदी केली (आधी कोळ्यांचे ठाणे)अति महत्त्वाचे
लोहगडपुणेगिरीदुर्ग1033 mप्राचीन; निजामशाही व मराठा काळात बळकटअति महत्त्वाचे
विसापूरपुणेगिरीदुर्ग1084 mपहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथसामान्य
हरिश्चंद्रगडअहिल्यानगर (अहमदनगर)गिरीदुर्ग1424 mकलचुरीकालीन; लेणी व मंदिरे सुमारे 11व्या शतकातीलसामान्य
साल्हेरनाशिकगिरीदुर्ग1567 mबागलाण भागातील प्राचीन किल्ला (बागुल राजे); नंतर मराठ्यांच्या ताब्यातअति महत्त्वाचे
लळिंग किल्लाधुळेगिरीदुर्गSea levelफारुकी राजवंशसामान्य
सज्जनगडसातारागिरीदुर्ग1000 mबहमनीकालीन तटबंदी; नंतर आदिलशाही व मराठा ताबाअति महत्त्वाचे
पुरंदरपुणेगिरीदुर्ग1387 mप्राचीन (यादवकालीन उल्लेख); बहमनी, निजामशाही व मराठा काळात पुनर्बांधणीअति महत्त्वाचे
अर्नाळापालघरजलदुर्गSea levelगुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा; 1737 नंतर मराठ्यांनी पुनर्बांधणीसामान्य
वासोटासातारागिरीदुर्ग1171 mशिलाहारकालीन राज्यकर्तेसामान्य
तिकोनापुणेगिरीदुर्ग1066 mमध्ययुगीन; निजामशाहीच्या ताब्यात, शिवाजी महाराजांनी जिंकला (1657)सामान्य
सुवर्णदुर्गरत्नागिरीजलदुर्गSea levelशिलाहार राजघराण्याने बांधला; नंतर शिवाजी महाराजांनी भक्कम केलाअति महत्त्वाचे

वरील नकाशा अभ्यासाच्या उद्देशाने बनवलेला एक सोपा आराखडा आहे. किल्ल्यांच्या निर्देशांकांचा स्रोत नोंदवलेला नाही आणि चिन्हे साध्या रेषीय प्रक्षेपणाने दाखवली आहेत. स्थाने, सीमा आणि संरेखन अंदाजे असून प्रमाणात नाहीत.