महाराष्ट्रातील प्रमुख बंदरे
महाराष्ट्राला अरबी समुद्राचा सुमारे ७२० किमी लांबीचा विस्तृत कोकण किनारा लाभला आहे. राज्यात २ कार्यरत प्रमुख बंदरे (मुंबई बंदर आणि जेएनपीटी) व महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) द्वारे व्यवस्थापित केली जाणारी ४८ अधिसूचित दुय्यम (लहान) बंदरे आहेत. २०२४ मध्ये पालघरमधील वाढवण येथे तिसऱ्या महाकाय मुख्य बंदराला मंजुरी मिळाली आहे. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा, तलाठी व पोलीस भरती या स्पर्धा परीक्षांमध्ये बंदराचे वर्गीकरण (नैसर्गिक/कृत्रिम, प्रमुख/दुय्यम), जिल्हे, खाडी/नद्यांचे मुख आणि व्यापार साहित्य यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. बंदरांचे स्थान पाहण्यासाठी चिन्हांवर टॅप करा, मागील प्रश्न अभ्यासा किंवा सराव क्वीझ सोडवून परीक्षेची तयारी करा.
एकूण बंदरे
14
प्रमुख बंदरे
3 (१ नियोजित)
दुय्यम बंदरे
11
नैसर्गिक बंदरे
11
कंटेनर बंदरे
4
अति महत्त्वाचे
2 ⭐⭐⭐⭐⭐
नकाशावरील बंदराच्या चिन्हावर टॅप करा किंवा खालील यादीतून निवडा.
परीक्षेसाठी झटपट रिव्हिजन नोट्स
मुंबई बंदर हे एक नैसर्गिक आणि सुरक्षित खोल पाण्याचे बंदर आहे. १८७३ मध्ये औपचारिक स्थापना झालेले हे कोलकाता नंतर देशातील दुसरे सर्वात जुने मुख्य बंदर आहे.
न्हावा-शेवा येथील जवाहरलाल नेहरू बंदर (JNPT) हे पूर्णपणे कृत्रिम कंटेनर बंदर आहे, जे देशातील एकूण कंटेनर वाहतुकीपैकी ५०% हून अधिक माल हाताळते.
पालघर जिल्ह्यातील वाढवण बंदर हे नव्याने मंजूर झालेले महाकाय ग्रीनफिल्ड बंदर असून त्याला २० मीटरचा नैसर्गिक खोल ड्राफ्ट लाभला आहे.
रत्नागिरीतील मिऱ्या बे हे लाटा रोखणाऱ्या भिंतीमुळे (breakwater) महाराष्ट्रातील एकमेव पूर्ण विकसित बारमाही दुय्यम बंदर ठरले आहे.
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील रेडी बंदर हे महाराष्ट्रातील सर्वात दक्षिणेकडील बंदर असून ते स्थानिक खाणींमधून मिळणारे लोहखनिज निर्यातीसाठी प्रसिद्ध आहे.
दाभोळ बंदर हे वशिष्ठी नदीच्या खाडीवर वसलेले असून येथे देशातील महत्त्वाचे LNG (लिक्विफाइड नॅचरल गॅस) आयात केंद्र आहे.
जयगड बंदर हे शास्त्री नदीच्या खाडीत असणारे खाजगी क्षेत्रातील खोल पाण्याचे बंदर आहे जे महाकाय केपसाईझ जहाजे हाताळण्यास सक्षम आहे.
दिघी बंदर हे रायगड जिल्ह्यातील राजपुरी खाडीत वसलेले अदानी समूहाचे खाजगी व्यापारी बंदर असून ते मुरुड-जंजिरा जलदुर्गाच्या समोर आहे.
बंदरे एका दृष्टिक्षेपात
| बंदराचे नाव | जिल्हा | श्रेणी | बंदराचा प्रकार | स्थापना | प्राधिकरण | व्यापार महत्त्व |
|---|---|---|---|---|---|---|
| मुंबई बंदर | मुंबई शहर | Major Port | नैसर्गिक बंदर | १८७३ (विश्वस्त संस्था स्थापना) | मुंबई पोर्ट ऑथॉरिटी | भारतातील सर्वात जुन्या आधुनिक बंदरांपैकी एक, जे अवजड माल, रसायने, तेल आणि प्रवासी जहाजांची वाहतूक हाताळते. |
| जवाहरलाल नेहरू बंदर (JNPT) | रायगड | Major Port | कृत्रिम बंदर | १९८९ (उद्घाटन) | जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ऑथॉरिटी | भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर हाताळणारे बंदर, जे देशाच्या एकूण सागरी कंटेनर वाहतुकीपैकी ५०% हून अधिक वाहतूक हाताळते. |
| रत्नागिरी बंदर | रत्नागिरी | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | १९७० चे दशक (आधुनिक टर्मिनल) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) | स्थानिक हापूस आंबे, फलोत्पादन उत्पादने आणि बॉक्साईट सारख्या खनिजांच्या निर्यातीसाठी महत्त्वाचे बंदर. |
| जयगड बंदर | रत्नागिरी | Minor Port | कृत्रिम बंदर | २००९ (व्यापारी वाहतूक सुरू) | JSW जयगड पोर्ट लिमिटेड (PPP) | महाराष्ट्रातील पहिले आधुनिक खाजगी खोल पाण्याचे बंदर, जे प्रामुख्याने कोळसा, लोहखनिज, चुनखडी आणि साखर वाहतूक हाताळते. |
| दाभोळ बंदर | रत्नागिरी | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | अतिप्राचीन (आधुनिक LNG टर्मिनल २०१२) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड / कोकण LNG | भारतातील सर्वात मोठ्या लिक्विफाइड नॅचरल गॅस (LNG) आयात टर्मिनल्सपैकी एक आणि गॅस रूपांतरण प्रकल्प येथे आहे. |
| दिघी बंदर | रायगड | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | २०१४ (अवजड माल वाहतूक टर्मिनल) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड / अदानी पोर्ट्स | मुंबई बंदराला थेट पर्यायी मार्ग म्हणून विकसित केले जात असून रायगड व पुणे येथील औद्योगिक वसाहतींना जोडणारे बंदर. |
| रेवास बंदर | रायगड | Minor Port | कृत्रिम बंदर | ब्रिटीश काळ (प्रवासी सेवा) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) | मुंबई शहर (भाऊचा धक्का) आणि अलिबाग व उत्तर रायगड यांना जोडणारे महत्त्वाचे प्रवासी बोट टर्मिनल. |
| रेडी बंदर | सिंधुदुर्ग | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | १९५० चे दशक (खाणकाम वाहतूक) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) | सिंधुदुर्ग जिल्हा आणि गोव्यात खाणकामातून निघणारे उच्च दर्जाचे लोहखनिज निर्यात करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे बंदर. |
| विजयदुर्ग बंदर | सिंधुदुर्ग | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | अतिप्राचीन (मराठा आरमार केंद्र) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) | स्थानिक व्यापाराचे प्रमुख केंद्र, जे मासेमारी, सिलिका वाळूची वाहतूक आणि आंबा-काजू वाहतुकीला मदत करते. |
| वाढवण बंदर | पालघर | Major Port | नैसर्गिक बंदर | २०२४ (कॅबिनेट मंजुरी) | वाढवण पोर्ट प्रोजेक्ट लिमिटेड (JNPA व MMB) | २९८ दशलक्ष टन क्षमतेचे नियोजित महाकाय ग्रीनफिल्ड बंदर, ज्याचे ध्येय जगातील पहिल्या १० कंटेनर बंदरांमध्ये स्थान मिळवणे आहे. |
| बाणकोट बंदर | रत्नागिरी | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | अतिप्राचीन (१७५६ ब्रिटीश करार) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) | स्थानिक मासेमारी नौकांचे केंद्र असून कोळसा व वाळूची स्थानिक वाहतूक हाताळते. |
| मांडवा बंदर | रायगड | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | २००० चे दशक (आधुनिक प्रवासी जेटी) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) | महत्त्वाचे पर्यटन वाहतूक केंद्र, जे मुंबई (गेटवे) ते अलिबाग दरम्यान कॅटामरान, स्पीडबोट व रो-रो कार बोट सेवेद्वारे प्रवाशांची जलद वाहतूक करते. |
| अलिबाग बंदर | रायगड | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | मराठा काळ (१७ वे शतक) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) | रायगड जिल्ह्याचे मुख्यालय असणाऱ्या शहरासाठी मासेमारीचे मोठे केंद्र, मत्स्य बाजार आणि स्थानिक नौका केंद्र म्हणून महत्त्वाचे. |
| मालवण बंदर | सिंधुदुर्ग | Minor Port | नैसर्गिक बंदर | १६६४ (शिवाजी महाराजांनी विकसित केले) | महाराष्ट्र मेरिटाईम बोर्ड (MMB) | सागरी पर्यटन (स्कुबा डायव्हिंग, स्नॉर्कलिंग), मासेमारी आणि काजू व्यापाराचे दक्षिण कोकणातील प्रमुख केंद्र. |
वरील नकाशा अभ्यासाच्या उद्देशाने बनवलेला एक सोपा आराखडा आहे. बंदरांचे स्थान, जिल्हे व सीमा अंदाजे असून प्रमाणात नाहीत.