महाराष्ट्रातील नद्या व नदीखोरी

गोदावरी खोरे हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे खोरे असून ते राज्याच्या सुमारे ४९% भौगोलिक क्षेत्र व्यापते. त्यानंतर कृष्णा खोरे (सुमारे २६%), तापी (१६%), कोकणातील पश्चिमवाहिनी नद्या (८%) आणि नर्मदा (सुमारे १%) येतात.

गोदावरी नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथील ब्रह्मगिरी डोंगरात उगम पावते — अरबी समुद्रापासून फक्त सुमारे ८० किमी अंतरावर — तरीही ती १,४६५ किमी पूर्वेकडे वाहत बंगालच्या उपसागराला मिळते, कारण सह्याद्री हा द्वीपकल्पीय जलविभाजक आहे.

सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर हे कृष्णा, कोयना, वेण्णा, सावित्री व गायत्री या पाच नद्यांचे उगमस्थान आहे. कृष्णा व कोयना पुढे कराड येथे पुन्हा एकत्र येतात, त्या संगमास प्रीतिसंगम म्हणतात.

वर्धा व वैनगंगा एकत्र येऊन प्राणहिता तयार होते, जी केवळ सुमारे ११३ किमी लांब असूनही जलप्रवाहाच्या दृष्टीने गोदावरीची सर्वात मोठी उपनदी आहे.

महाराष्ट्रात पूर्णा नावाच्या दोन नद्या आहेत — एक मराठवाड्यातील गोदावरीची उपनदी (येलदरी धरण) आणि दुसरी विदर्भातील तापीची सर्वात मोठी उपनदी. परीक्षेत हा फरक नियमितपणे विचारला जातो.

तापी व नर्मदा या केवळ तीन प्रमुख पश्चिमवाहिनी द्वीपकल्पीय नद्यांपैकी दोन आहेत (तिसरी माही). दोन्ही खचदऱ्यांतून वाहतात व त्रिभुज प्रदेशाऐवजी खाड्या तयार करतात. नर्मदा महाराष्ट्राला फक्त सुमारे ५४ किमी स्पर्श करते, नंदुरबार जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवर.

पंढरपूर येथे भीमेला तिच्या चंद्रकोरीसारख्या वळणामुळे स्थानिक भाषेत चंद्रभागा म्हणतात — हेच वारकरी वारीचे गंतव्यस्थान आहे.

उल्हास ही कोकण विभागातील सर्वात लांब नदी आहे. कोकणातील नद्या लहान व वेगवान आहेत कारण सह्याद्री किनाऱ्यापासून फक्त ५०-८० किमी आत तीव्रपणे चढतो.