JGblogs
अभ्यास नकाशे

महाराष्ट्रातील प्रमुख मंदिरे

महाराष्ट्र ही संतांची आणि मंदिरांची भूमी आहे. देशातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी ५ ज्योतिर्लिंगे, साडेतीन शक्तीपीठे, ८ अष्टविनायक मंदिरे आणि पंढरपूर, शिर्डी व जेजुरी यांसारखी मोठी ऐतिहासिक श्रद्धास्थाने महाराष्ट्रात आहेत. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा, तलाठी व पोलीस भरती या स्पर्धा परीक्षांमध्ये मंदिराचे भौगोलिक स्थान, जिल्हे, हेमाडपंती किंवा नागर शैली, राजवंश आणि संबंधित नद्या यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. मंदिराचे स्थान पाहण्यासाठी चिन्हांवर टॅप करा, मागील प्रश्न अभ्यासा किंवा सराव क्वीझ सोडवून परीक्षेची तयारी करा.

एकूण मंदिरे21
ज्योतिर्लिंगे5
अष्टविनायक8
शक्तीपीठे4
तीर्थक्षेत्रे4
अति महत्त्वाचे10
त्र्यंबकेश्वर मंदिरभीमाशंकर मंदिरघृष्णेश्वर मंदिरऔंढा नागनाथ मंदिरपरळी वैजनाथ मंदिरमयूरेश्वर मंदिरसिद्धटेकचा सिद्धिविनायकपालीचा बल्लाळेश्वरमहडचा वरदविनायकथेऊरचा चिंतामणीलेण्याद्रीचा गिरिजात्मजओझरचा विघ्नहररांजणगावचा महागणपतीतुळजा भवानी मंदिरकोल्हापूरचे अंबाबाई मंदिरमाहूरची रेणुका मातावणीची सप्तशृंगी देवीशिर्डी साई बाबा मंदिरमुंबईचा सिद्धिविनायकजेजुरीचा खंडोबापंढरपूरचे विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर
ज्योतिर्लिंगअष्टविनायकशक्तीपीठतीर्थ/ऐतिहासिक

नकाशावरील मंदिराच्या चिन्हावर टॅप करा किंवा खालील यादीतून निवडा.

परीक्षेसाठी झटपट रिव्हिजन नोट्स

त्र्यंबकेश्वर (नाशिक) हे गोदावरी नदीचे उगमस्थान असून येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) यांचे प्रतिनिधित्व करणारे त्रिमुखी लिंग आहे.

भीमाशंकर (पुणे) येथून भीमा नदी उगम पावते. येथील वनक्षेत्र महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी शेकरू (विशाल खार) साठी वन्यजीव अभयारण्य म्हणून प्रसिद्ध आहे.

घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिराचा जिर्णोद्धार छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजीराजे भोसले यांनी केला, तर १८ व्या शतकात इंदूरच्या राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराचा पुनर्निर्माण केला.

महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठे म्हणजे तुळजापूरची तुळजाभवानी, कोल्हापूरची महालक्ष्मी, माहूरची रेणुकादेवी आणि वणीची सप्तश्रृंगी.

अष्टविनायक यात्रेत ८ स्वयंभू गणपती मंदिरांचा समावेश आहे, ज्यापैकी ५ पुणे जिल्ह्यात, २ रायगड जिल्ह्यात आणि १ अहिल्यानगर (सिद्धटेक) जिल्ह्यात आहे.

पंढरपूरचे विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर भीमा नदीच्या तीरावर वसलेले आहे, नदीच्या अर्धचंद्राकार पात्रामुळे येथे तिला चंद्रभागा असे म्हटले जाते.

मंदिरे एका दृष्टिक्षेपात

मंदिराचे नावजिल्हातालुकाश्रेणीआराध्य दैवतस्थापना काळमुख्य उत्सवधार्मिक महत्त्व
त्र्यंबकेश्वर मंदिरनाशिकत्र्यंबकेश्वरJyotirlingaभगवान शिव१८ वे शतक (पेशवा बाळाजी बाजीराव)महाशिवरात्र१२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक; ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) यांचे प्रतिनिधित्व करणारे त्रिमुखी लिंग हे येथील मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
भीमाशंकर मंदिरपुणेखेडJyotirlingaभगवान शिव१३ वे शतक (नागर शैली; १८ व्या शतकात नाना फडणवीसांकडून बदल)महाशिवरात्र१२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक; त्रिपुरासुर राक्षसाचा वध करणाऱ्या महादेवाच्या कथेसाठी प्रसिद्ध.
घृष्णेश्वर मंदिरछत्रपती संभाजीनगरखुल्दाबादJyotirlingaभगवान शिव१८ वे शतक (पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर)महाशिवरात्र१२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक; पृथ्वीवरील शेवटचे किंवा १२ वे ज्योतिर्लिंग मानले जाते.
औंढा नागनाथ मंदिरहिंगोलीऔंढा नागनाथJyotirlingaभगवान शिव१३ वे शतक (यादव काळ)महाशिवरात्र यात्रा८ वे ज्योतिर्लिंग मानले जाते; संत नामदेव, विसोबा खेचर आणि संत ज्ञानेश्वर यांच्या चरित्राशी जोडलेले स्थान.
परळी वैजनाथ मंदिरबीडपरळीJyotirlingaभगवान शिव१८ वे शतक (पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर)महाशिवरात्रज्योतिर्लिंगांपैकी एक; भगवान शिव वैद्य (वैद्यराज) रूपात पूजले जातात व अमृत कलशाच्या कथेसाठी प्रसिद्ध.
मयूरेश्वर मंदिरपुणेबारामतीAshtavinayakभगवान गणेशबहामनी व पेशवे काळ (१४ ते १७ वे शतक)गणेशोत्सवअष्टविनायकांपैकी पहिला गणपती; मोरावर आरूढ झालेल्या गणपतीची मूर्ती हे येथील वैशिष्ट्य आहे.
सिद्धटेकचा सिद्धिविनायकअहिल्यानगरकर्जतAshtavinayakभगवान गणेश१८ वे शतक (पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधले)गणेशोत्सवउजव्या सोंडेचा (सिद्धीविनायक) एकमेव अष्टविनायक गणपती. भगवान विष्णूंनी येथेच मधू-कैटभ या राक्षसांचा वध करण्यासाठी सिद्धी प्राप्त केली अशी श्रद्धा आहे.
पालीचा बल्लाळेश्वररायगडसुधागडAshtavinayakभगवान गणेश१७७० मध्ये दगडी मंदिराची उभारणी (नाना फडणवीस काळ)गणेशोत्सवअष्टविनायकांपैकी एकमेव गणपती मंदिर ज्याचे नाव बालभक्त बल्लाळ याच्या नावावरून पडले आहे.
महडचा वरदविनायकरायगडखालापूरAshtavinayakभगवान गणेश१७२५ मध्ये बांधले गेले (पेशवे काळात रामजी महादेव बिवळकर)गणेशोत्सववरदान देणारा गणपती म्हणजेच "वरदविनायक". येथील गाभाऱ्यातील नंदादीप १८९२ पासून अखंडपणे तेवत आहे.
थेऊरचा चिंतामणीपुणेहवेलीAshtavinayakभगवान गणेश१७ वे शतक (पेशवे माधवराव काळात पुनर्निर्माण)गणेशोत्सवऋषी कपिलांसाठी गणपतीने हरावून नेलेली चिंतामणी रत्न परत मिळवून दिली, म्हणून नाव चिंतामणी पडले. मानवी मनाची चिंता हरण करणारा देव अशी श्रद्धा आहे.
लेण्याद्रीचा गिरिजात्मजपुणेजुन्नरAshtavinayakभगवान गणेश१ ते ३ रे शतक इ.स. (१७ व्या शतकात बौद्ध लेणीचे गणपती मंदिरात रूपांतर)गणेशोत्सवअष्टविनायकांमधील एकमेव मंदिर जे डोंगर कोरून तयार केलेल्या लेण्यात (गुहा क्रमांक ७) आहे. गिरिजात्मज म्हणजे गिरिजेचा (पार्वतीचा) पुत्र.
ओझरचा विघ्नहरपुणेजुन्नरAshtavinayakभगवान गणेश१८ वे शतक (पेशवे काळात चिमाजी अप्पा यांनी जीर्णोद्धार केला)गणेशोत्सवसर्व संकटांचे व विघ्नांचे हरण करणारा देव म्हणून "विघ्नहर" नाव पडले. विघ्नासूर नावाच्या राक्षसाला हरवल्याची कथा प्रसिद्ध आहे.
रांजणगावचा महागणपतीपुणेशिरूरAshtavinayakभगवान गणेश१० वे शतक (कळस व सभामंडप १८ व्या शतकात पेशवे काळात बांधले)गणेशोत्सवभगवान शिवाने त्रिपुरासुराचा वध करण्यापूर्वी येथे गणपतीची पूजा करून आशीर्वाद मिळवला होता, म्हणून याला "महागणपती" म्हटले जाते.
तुळजा भवानी मंदिरधाराशिवतुळजापूरShakti Peethaदेवी तुळजाभवानी (भवानी माता)१२ वे शतक (कदम राजघराणे; नंतर भोसले घराण्याचे कुलदैवत)शारदीय नवरात्रोत्सवमहाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक पूर्ण शक्तिपीठ. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कुलदैवत आणि भोसले घराण्याची कुलस्वामिनी.
कोल्हापूरचे अंबाबाई मंदिरकोल्हापूरकरवीरShakti Peethaदेवी अंबाबाई (महालक्ष्मी)७ वे शतक (चालुक्य राजघराणे / शिलाहार काळ)किरणोत्सव सोहळाभारतातील प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक. पुराणांमध्ये "करवीर क्षेत्र" म्हणून उल्लेखित; अंबाबाई मातेचे मुख्य ठाणे.
माहूरची रेणुका मातानांदेडमाहूरShakti Peethaदेवी रेणुका माता (परशुराम माता)यादव / राष्ट्रकूट काळ (नंतर गोंड राजांनी पुनर्रचना केली)नवरात्रोत्सव आणि दसरामहाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक पूर्ण शक्तिपीठ. भगवान परशुराम यांची माता रेणुका देवीचे हे स्थान असून परशुराम जन्मभूमी मानली जाते.
वणीची सप्तशृंगी देवीनाशिककलवणShakti Peethaदेवी सप्तशृंगी (आदिशक्ती)अतिप्राचीन (मराठा व पेशवे काळात जिर्णोद्धार)चैत्र नवरात्रोत्सवमहाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी अर्धे पीठ. गडावर कातळात कोरलेली १८ हातांची भव्य ८ फूट उंच शेंदूरलेपित देवीची मूर्ती आहे.
शिर्डी साई बाबा मंदिरअहिल्यानगरराहाताPilgrimageसंत श्री साई बाबा२० वे शतक (१९२२ मध्ये श्रीमंत गोपाळराव बुटी यांनी दगडी वाडा म्हणून बांधले)राम नवमी आणि विजयादशमीभारतातील सर्वात श्रीमंत व गर्दी असणाऱ्या देवस्थानांपैकी एक; साई बाबांचे समाधी स्थान आणि पांढऱ्या संगमरवरी दगडातील देखणी मूर्ती येथे आहे.
मुंबईचा सिद्धिविनायकमुंबई शहरमुंबई शहरPilgrimageभगवान गणेश१८०१ ई. (लक्ष्मण विठू आणि देऊबाई पाटील)अंगारकी संकष्टी चतुर्थीउजव्या सोंडेचा सिद्धिविनायक म्हणून मुंबईतील अत्यंत जागृत देवस्थान. नवसाला पावणारा गणपती अशी ख्याती.
जेजुरीचा खंडोबापुणेपुरंदरHistoricखंडोबा (मल्हारी मार्तंड - शिव अवतार)१७ ते १८ वे शतक (राणी अहिल्याबाई होळकर आणि पेशव्यांकडून विस्तार)सोमवती अमावस्या (भंडारा महोत्सव)बहुजन समाजाचे आणि मराठ्यांचे कुलदैवत. खंडोबा (मल्हारी मार्तंड) हा शिवाचा भैरव अवतार मानला जातो.
पंढरपूरचे विठ्ठल रुक्मिणी मंदिरसोलापूरपंढरपूरPilgrimageभगवान विठ्ठल (विठोबा) आणि रुक्मिणी माता१२ ते १३ वे शतक (होयसळ व देवगिरीचे यादव राजे)आषाढी व कार्तिकी एकादशी वारीमहाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे मुख्य आराध्य दैवत. भक्त पुंडलिकाने टाकलेल्या विटेवर युगानुयुगे उभा असणारा पांडुरंग (विष्णू अवतार) येथे आहे.

वरील नकाशा अभ्यासाच्या उद्देशाने बनवलेला एक सोपा आराखडा आहे. मंदिरांचे स्थान, जिल्हे व सीमा अंदाजे असून प्रमाणात नाहीत.