महाराष्ट्रातील प्रमुख मंदिरे
महाराष्ट्र ही संतांची आणि मंदिरांची भूमी आहे. देशातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी ५ ज्योतिर्लिंगे, साडेतीन शक्तीपीठे, ८ अष्टविनायक मंदिरे आणि पंढरपूर, शिर्डी व जेजुरी यांसारखी मोठी ऐतिहासिक श्रद्धास्थाने महाराष्ट्रात आहेत. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा, तलाठी व पोलीस भरती या स्पर्धा परीक्षांमध्ये मंदिराचे भौगोलिक स्थान, जिल्हे, हेमाडपंती किंवा नागर शैली, राजवंश आणि संबंधित नद्या यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. मंदिराचे स्थान पाहण्यासाठी चिन्हांवर टॅप करा, मागील प्रश्न अभ्यासा किंवा सराव क्वीझ सोडवून परीक्षेची तयारी करा.
नकाशावरील मंदिराच्या चिन्हावर टॅप करा किंवा खालील यादीतून निवडा.
परीक्षेसाठी झटपट रिव्हिजन नोट्स
त्र्यंबकेश्वर (नाशिक) हे गोदावरी नदीचे उगमस्थान असून येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) यांचे प्रतिनिधित्व करणारे त्रिमुखी लिंग आहे.
भीमाशंकर (पुणे) येथून भीमा नदी उगम पावते. येथील वनक्षेत्र महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी शेकरू (विशाल खार) साठी वन्यजीव अभयारण्य म्हणून प्रसिद्ध आहे.
घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिराचा जिर्णोद्धार छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजीराजे भोसले यांनी केला, तर १८ व्या शतकात इंदूरच्या राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराचा पुनर्निर्माण केला.
महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठे म्हणजे तुळजापूरची तुळजाभवानी, कोल्हापूरची महालक्ष्मी, माहूरची रेणुकादेवी आणि वणीची सप्तश्रृंगी.
अष्टविनायक यात्रेत ८ स्वयंभू गणपती मंदिरांचा समावेश आहे, ज्यापैकी ५ पुणे जिल्ह्यात, २ रायगड जिल्ह्यात आणि १ अहिल्यानगर (सिद्धटेक) जिल्ह्यात आहे.
पंढरपूरचे विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर भीमा नदीच्या तीरावर वसलेले आहे, नदीच्या अर्धचंद्राकार पात्रामुळे येथे तिला चंद्रभागा असे म्हटले जाते.
मंदिरे एका दृष्टिक्षेपात
| मंदिराचे नाव | जिल्हा | तालुका | श्रेणी | आराध्य दैवत | स्थापना काळ | मुख्य उत्सव | धार्मिक महत्त्व |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| त्र्यंबकेश्वर मंदिर | नाशिक | त्र्यंबकेश्वर | Jyotirlinga | भगवान शिव | १८ वे शतक (पेशवा बाळाजी बाजीराव) | महाशिवरात्र | १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक; ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) यांचे प्रतिनिधित्व करणारे त्रिमुखी लिंग हे येथील मुख्य वैशिष्ट्य आहे. |
| भीमाशंकर मंदिर | पुणे | खेड | Jyotirlinga | भगवान शिव | १३ वे शतक (नागर शैली; १८ व्या शतकात नाना फडणवीसांकडून बदल) | महाशिवरात्र | १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक; त्रिपुरासुर राक्षसाचा वध करणाऱ्या महादेवाच्या कथेसाठी प्रसिद्ध. |
| घृष्णेश्वर मंदिर | छत्रपती संभाजीनगर | खुल्दाबाद | Jyotirlinga | भगवान शिव | १८ वे शतक (पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर) | महाशिवरात्र | १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक; पृथ्वीवरील शेवटचे किंवा १२ वे ज्योतिर्लिंग मानले जाते. |
| औंढा नागनाथ मंदिर | हिंगोली | औंढा नागनाथ | Jyotirlinga | भगवान शिव | १३ वे शतक (यादव काळ) | महाशिवरात्र यात्रा | ८ वे ज्योतिर्लिंग मानले जाते; संत नामदेव, विसोबा खेचर आणि संत ज्ञानेश्वर यांच्या चरित्राशी जोडलेले स्थान. |
| परळी वैजनाथ मंदिर | बीड | परळी | Jyotirlinga | भगवान शिव | १८ वे शतक (पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर) | महाशिवरात्र | ज्योतिर्लिंगांपैकी एक; भगवान शिव वैद्य (वैद्यराज) रूपात पूजले जातात व अमृत कलशाच्या कथेसाठी प्रसिद्ध. |
| मयूरेश्वर मंदिर | पुणे | बारामती | Ashtavinayak | भगवान गणेश | बहामनी व पेशवे काळ (१४ ते १७ वे शतक) | गणेशोत्सव | अष्टविनायकांपैकी पहिला गणपती; मोरावर आरूढ झालेल्या गणपतीची मूर्ती हे येथील वैशिष्ट्य आहे. |
| सिद्धटेकचा सिद्धिविनायक | अहिल्यानगर | कर्जत | Ashtavinayak | भगवान गणेश | १८ वे शतक (पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधले) | गणेशोत्सव | उजव्या सोंडेचा (सिद्धीविनायक) एकमेव अष्टविनायक गणपती. भगवान विष्णूंनी येथेच मधू-कैटभ या राक्षसांचा वध करण्यासाठी सिद्धी प्राप्त केली अशी श्रद्धा आहे. |
| पालीचा बल्लाळेश्वर | रायगड | सुधागड | Ashtavinayak | भगवान गणेश | १७७० मध्ये दगडी मंदिराची उभारणी (नाना फडणवीस काळ) | गणेशोत्सव | अष्टविनायकांपैकी एकमेव गणपती मंदिर ज्याचे नाव बालभक्त बल्लाळ याच्या नावावरून पडले आहे. |
| महडचा वरदविनायक | रायगड | खालापूर | Ashtavinayak | भगवान गणेश | १७२५ मध्ये बांधले गेले (पेशवे काळात रामजी महादेव बिवळकर) | गणेशोत्सव | वरदान देणारा गणपती म्हणजेच "वरदविनायक". येथील गाभाऱ्यातील नंदादीप १८९२ पासून अखंडपणे तेवत आहे. |
| थेऊरचा चिंतामणी | पुणे | हवेली | Ashtavinayak | भगवान गणेश | १७ वे शतक (पेशवे माधवराव काळात पुनर्निर्माण) | गणेशोत्सव | ऋषी कपिलांसाठी गणपतीने हरावून नेलेली चिंतामणी रत्न परत मिळवून दिली, म्हणून नाव चिंतामणी पडले. मानवी मनाची चिंता हरण करणारा देव अशी श्रद्धा आहे. |
| लेण्याद्रीचा गिरिजात्मज | पुणे | जुन्नर | Ashtavinayak | भगवान गणेश | १ ते ३ रे शतक इ.स. (१७ व्या शतकात बौद्ध लेणीचे गणपती मंदिरात रूपांतर) | गणेशोत्सव | अष्टविनायकांमधील एकमेव मंदिर जे डोंगर कोरून तयार केलेल्या लेण्यात (गुहा क्रमांक ७) आहे. गिरिजात्मज म्हणजे गिरिजेचा (पार्वतीचा) पुत्र. |
| ओझरचा विघ्नहर | पुणे | जुन्नर | Ashtavinayak | भगवान गणेश | १८ वे शतक (पेशवे काळात चिमाजी अप्पा यांनी जीर्णोद्धार केला) | गणेशोत्सव | सर्व संकटांचे व विघ्नांचे हरण करणारा देव म्हणून "विघ्नहर" नाव पडले. विघ्नासूर नावाच्या राक्षसाला हरवल्याची कथा प्रसिद्ध आहे. |
| रांजणगावचा महागणपती | पुणे | शिरूर | Ashtavinayak | भगवान गणेश | १० वे शतक (कळस व सभामंडप १८ व्या शतकात पेशवे काळात बांधले) | गणेशोत्सव | भगवान शिवाने त्रिपुरासुराचा वध करण्यापूर्वी येथे गणपतीची पूजा करून आशीर्वाद मिळवला होता, म्हणून याला "महागणपती" म्हटले जाते. |
| तुळजा भवानी मंदिर | धाराशिव | तुळजापूर | Shakti Peetha | देवी तुळजाभवानी (भवानी माता) | १२ वे शतक (कदम राजघराणे; नंतर भोसले घराण्याचे कुलदैवत) | शारदीय नवरात्रोत्सव | महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक पूर्ण शक्तिपीठ. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कुलदैवत आणि भोसले घराण्याची कुलस्वामिनी. |
| कोल्हापूरचे अंबाबाई मंदिर | कोल्हापूर | करवीर | Shakti Peetha | देवी अंबाबाई (महालक्ष्मी) | ७ वे शतक (चालुक्य राजघराणे / शिलाहार काळ) | किरणोत्सव सोहळा | भारतातील प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक. पुराणांमध्ये "करवीर क्षेत्र" म्हणून उल्लेखित; अंबाबाई मातेचे मुख्य ठाणे. |
| माहूरची रेणुका माता | नांदेड | माहूर | Shakti Peetha | देवी रेणुका माता (परशुराम माता) | यादव / राष्ट्रकूट काळ (नंतर गोंड राजांनी पुनर्रचना केली) | नवरात्रोत्सव आणि दसरा | महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक पूर्ण शक्तिपीठ. भगवान परशुराम यांची माता रेणुका देवीचे हे स्थान असून परशुराम जन्मभूमी मानली जाते. |
| वणीची सप्तशृंगी देवी | नाशिक | कलवण | Shakti Peetha | देवी सप्तशृंगी (आदिशक्ती) | अतिप्राचीन (मराठा व पेशवे काळात जिर्णोद्धार) | चैत्र नवरात्रोत्सव | महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी अर्धे पीठ. गडावर कातळात कोरलेली १८ हातांची भव्य ८ फूट उंच शेंदूरलेपित देवीची मूर्ती आहे. |
| शिर्डी साई बाबा मंदिर | अहिल्यानगर | राहाता | Pilgrimage | संत श्री साई बाबा | २० वे शतक (१९२२ मध्ये श्रीमंत गोपाळराव बुटी यांनी दगडी वाडा म्हणून बांधले) | राम नवमी आणि विजयादशमी | भारतातील सर्वात श्रीमंत व गर्दी असणाऱ्या देवस्थानांपैकी एक; साई बाबांचे समाधी स्थान आणि पांढऱ्या संगमरवरी दगडातील देखणी मूर्ती येथे आहे. |
| मुंबईचा सिद्धिविनायक | मुंबई शहर | मुंबई शहर | Pilgrimage | भगवान गणेश | १८०१ ई. (लक्ष्मण विठू आणि देऊबाई पाटील) | अंगारकी संकष्टी चतुर्थी | उजव्या सोंडेचा सिद्धिविनायक म्हणून मुंबईतील अत्यंत जागृत देवस्थान. नवसाला पावणारा गणपती अशी ख्याती. |
| जेजुरीचा खंडोबा | पुणे | पुरंदर | Historic | खंडोबा (मल्हारी मार्तंड - शिव अवतार) | १७ ते १८ वे शतक (राणी अहिल्याबाई होळकर आणि पेशव्यांकडून विस्तार) | सोमवती अमावस्या (भंडारा महोत्सव) | बहुजन समाजाचे आणि मराठ्यांचे कुलदैवत. खंडोबा (मल्हारी मार्तंड) हा शिवाचा भैरव अवतार मानला जातो. |
| पंढरपूरचे विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर | सोलापूर | पंढरपूर | Pilgrimage | भगवान विठ्ठल (विठोबा) आणि रुक्मिणी माता | १२ ते १३ वे शतक (होयसळ व देवगिरीचे यादव राजे) | आषाढी व कार्तिकी एकादशी वारी | महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे मुख्य आराध्य दैवत. भक्त पुंडलिकाने टाकलेल्या विटेवर युगानुयुगे उभा असणारा पांडुरंग (विष्णू अवतार) येथे आहे. |
वरील नकाशा अभ्यासाच्या उद्देशाने बनवलेला एक सोपा आराखडा आहे. मंदिरांचे स्थान, जिल्हे व सीमा अंदाजे असून प्रमाणात नाहीत.