महाराष्ट्रातील युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे
महाराष्ट्राला समृद्ध ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक वारसा लाभला असून राज्यातील एकूण ६ ठिकाणांना युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा (UNESCO World Heritage Site) दर्जा मिळाला आहे. यामध्ये ५ सांस्कृतिक स्थळे (अजिंठा लेणी, वेरूळ लेणी, घारापुरी (एलिफंटा) लेणी, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस आणि मुंबईचा व्हिक्टोरियन व आर्ट डेको वास्तू समूह) आणि १ नैसर्गिक स्थळ (पश्चिम घाट / सह्याद्री पर्वतरांग, ज्यामध्ये महाराष्ट्रातील कास पठारासह ४ प्रमुख वन्यजीव क्षेत्रांचा समावेश होतो) आहेत. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा, UPSC व इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये या वारसा स्थळांचे घोषित वर्ष, वास्तुकला शैली, त्यांचे राजे/राजघराणे आणि भौगोलिक स्थान यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. नकाशावरील चिन्हावर टॅप करून सविस्तर माहिती वाचा, मागील परीक्षांमधील प्रश्न अभ्यासा किंवा सराव क्वीझ सोडवा.
एकूण वारसा स्थळे
6
सांस्कृतिक स्थळे
5
नैसर्गिक स्थळे
1
MPSC महत्त्वाचे
6 ⭐⭐⭐⭐⭐
नकाशावरील चिन्हावर टॅप करा किंवा खालील यादीतून निवडा.
परीक्षेसाठी झटपट रिव्हिजन नोट्स
अजिंठा लेणी (१९८३) मधील २९ पाषाण कोरीव लेणी केवळ बौद्ध धर्मीय असून येथील जातक कथांवर आधारित भित्तिचित्रे (Frescoes) सातवाहन आणि वाकाटक काळात कोरली गेली.
वेरूळ लेणी (१९८३) मध्ये हिंदू, बौद्ध आणि जैन अशा तिन्ही धर्मांची एकूण ३४ लेणी असून लेणी १६ मधील प्रसिद्ध कैलास मंदिर हे राष्ट्रकूट राजे कृष्ण पहिले यांनी ८ व्या शतकात अखंड दगडात कोरले.
घारापुरी लेणी (एलिफंटा, १९८७) ही रायगड जिल्ह्यातील उरण तालुक्यात समुद्रातील बेटावर असून ही शैव लेणी भव्य त्रिमूर्ती सदाशिव (२० फूट) शिल्पासह अनेक मूर्तींसाठी प्रसिद्ध आहेत.
छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT, २००४) चे वास्तुविशारद एफ. डब्ल्यू. स्टीव्हन्स हे असून ही वास्तू व्हिक्टोरियन गॉथिक पुनरुज्जीवन शैली आणि भारतीय रचनेचे उत्कृष्ट मिश्रण आहे.
मुंबईचा व्हिक्टोरियन व आर्ट डेको वास्तू समूह (२०१८) हा ओव्हल मैदानाच्या पूर्व बाजूच्या व्हिक्टोरियन गॉथिक सरकारी इमारती आणि पश्चिम बाजूच्या मरीन ड्राईव्ह परिसरातील आर्ट डेको निवासी इमारतींचा समूह आहे.
पश्चिम घाट (२०१२) हा जागतिक जैवविविधतेचा हॉटस्पॉट असून महाराष्ट्रातील कास पठार (सातारा), कोयना अभयारण्य, चांदोली राष्ट्रीय उद्यान आणि राधानगरी अभयारण्य या ४ ठिकाणांचा यात समावेश होतो.
वारसा स्थळे एका दृष्टिक्षेपात
| वारसा स्थळाचे नाव | जिल्हा | श्रेणी | घोषित वर्ष | निकष | राजघराणे/संरक्षक | सांस्कृतिक महत्त्व |
|---|---|---|---|---|---|---|
| अजिंठा लेणी | छत्रपती संभाजीनगर | Cultural | 1983 | i, ii, iii, vi | सातवाहन आणि वाकाटक | जातक कथांवर आधारित प्राचीन बौद्ध भित्तिचित्रांसाठी (फ्रेस्को पेंटिंग्ज) प्रसिद्ध. प्राचीन भारतीय चित्रकला आणि कलेच्या सुवर्णकाळाचे प्रतीक. |
| वेरूळ लेणी | छत्रपती संभाजीनगर | Cultural | 1983 | i, iii, vi | राष्ट्रकूट, यादव, कलचुरी | बौद्ध (१-१२), हिंदू (१३-२९) आणि जैन (३०-३४) अशा तिन्ही प्रमुख धर्मांची ३४ लेणी एकाच ठिकाणी असून ती प्राचीन काळातील धार्मिक सलोख्याचे प्रतीक आहेत. |
| घारापुरी लेणी | रायगड | Cultural | 1987 | i, iii | कलचुरी आणि कोकणचे मौर्य | भगवान शिवाच्या (शैव पंथ) मूर्तींसाठी प्रसिद्ध. पोर्तुगीजांना येथे दगडाचा भव्य हत्ती आढळल्याने त्यांनी याचे नाव एलिफंटा ठेवले. |
| छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) | मुंबई शहर | Cultural | 2004 | ii, iv | ब्रिटिश राजवट (जी. आय. पी. रेल्वे) | भारतातील प्रमुख व्यापारी शहर म्हणून मुंबईच्या उदयाचे प्रतीक. देशातील पहिल्या रेल्वेचे अंतिम स्थानक. |
| मुंबईचा व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको समूह | मुंबई शहर | Cultural | 2018 | ii, iv | ब्रिटीश काल व नंतरचा काळ | मुंबईच्या आधुनिकीकरणाचे प्रतीक. व्हिक्टोरियन गॉथिक वास्तू ब्रिटीश प्रशासकीय सत्ता दर्शवतात, तर मरीन ड्राईव्ह जवळील आर्ट डेको वास्तू १९३० च्या दशकातील श्रीमंत भारतीय व्यापाऱ्यांच्या आधुनिक जीवनशैलीचे प्रतीक आहेत. |
| पश्चिम घाट (महाराष्ट्र सह्याद्री) | सातारा, कोल्हापूर, सांगली, पुणे | Natural | 2012 | ix, x | नैसर्गिक वारसा | जागतिक जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट. सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये अनेक दुर्मिळ वनस्पती व प्राणी आढळतात. |
वरील नकाशा अभ्यासाच्या उद्देशाने बनवलेला एक सोपा आराखडा आहे. स्थळांचे स्थान, जिल्हे व सीमा अंदाजे असून प्रमाणात नाहीत.