महाराष्ट्रातील प्रमुख धरणे २०२६ | नद्या, जिल्हे व MPSC प्रश्न
महाराष्ट्रातील १७ महत्त्वाची धरणे, त्यांच्या नद्या, जिल्हे, जलाशयांची नावे आणि MPSC प्रश्नांचा अभ्यास करा. कोयना, जायकवाडी, उजनी व इतर धरणांची माहिती.
माहिती लोड होत आहे
महाराष्ट्रातील १७ महत्त्वाची धरणे, त्यांच्या नद्या, जिल्हे, जलाशयांची नावे आणि MPSC प्रश्नांचा अभ्यास करा. कोयना, जायकवाडी, उजनी व इतर धरणांची माहिती.
MPSC किंवा महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी भूगोलाचा अभ्यास करताना एक प्रश्न स्वतःला विचारून पाहा — महाराष्ट्रातील प्रमुख धरणे कोणत्या नद्यांवर आणि कोणत्या जिल्ह्यांत आहेत?
बहुतेक विद्यार्थ्यांना कोयना, जायकवाडी किंवा उजनी ही धरणांची नावे माहिती असतात. मात्र, त्यांच्याशी संबंधित जलाशयांची नावे, प्रकल्पांचे महत्त्व आणि ऐतिहासिक घटना विचारल्या गेल्यास गोंधळ होऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, कोयना धरणाचा जलाशय शिवसागर, जायकवाडीचा नाथसागर, तर भंडारदरा धरणाचा जलाशय आर्थर लेक (Arthur Lake) या नावाने ओळखला जातो.
या लेखात महाराष्ट्रातील १७ निवडक महत्त्वाची धरणे, त्यांच्या नद्या, जिल्हे, जलाशयांची नावे, ऐतिहासिक माहिती आणि परीक्षेच्या दृष्टीने उपयुक्त मुद्दे समजून घेऊया.
धरण | नदी | जिल्हा |
|---|---|---|
कोयना | कोयना | सातारा |
जायकवाडी | गोदावरी | छत्रपती संभाजीनगर |
उजनी | भीमा | सोलापूर |
भंडारदरा (विल्सन) | प्रवरा | अहिल्यानगर |
राधानगरी | भोगावती | कोल्हापूर |
धोम | कृष्णा | सातारा |
खडकवासला | मुठा | पुणे |
पानशेत (तानाजीसागर) | आंबी | पुणे |
भातसा | भातसा | ठाणे |
गोसीखुर्द (इंदिरासागर) | वैनगंगा | भंडारा |
अप्पर वर्धा | वर्धा | अमरावती |
इसापूर | पैनगंगा | यवतमाळ |
हतनूर | तापी | जळगाव |
गंगापूर | गोदावरी | नाशिक |
तोतलाडोह | पेंच | नागपूर |
मुळशी | मुळा | पुणे |
वारणा (चांदोली) | वारणा | सांगली |
टीप: ही अभ्यासासाठी निवडलेली १७ धरणांची यादी आहे. महाराष्ट्रातील सर्व धरणांची संपूर्ण यादी किंवा MPSC ने निश्चित केलेली प्राधान्यक्रम यादी नाही.
कोयना धरण सातारा जिल्ह्यातील कोयनानगरजवळ कोयना नदीवर बांधण्यात आले आहे. कोयना नदी ही कृष्णा नदीची उपनदी असून, कराड येथे तिचा कृष्णा नदीशी संगम होतो.
कोयना धरणाच्या जलाशयाला शिवसागर (Shiv Sagar) असे म्हणतात.
कोयना जलविद्युत प्रकल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे पश्चिम घाटाच्या भौगोलिक रचनेचा वीजनिर्मितीसाठी केलेला उपयोग. धरणातील पाणी पश्चिमेकडे बोगद्यांद्वारे वळवून त्याच्या साहाय्याने वीज निर्माण केली जाते.
MPSC संदर्भ: २०१८ च्या राज्यसेवा मुख्य परीक्षा, सामान्य अध्ययन पेपर १ मध्ये कोयना जलविद्युत प्रकल्प, शिवसागर जलाशय आणि पश्चिमेकडे वळवण्यात येणारे पाणी यांवर आधारित प्रश्न आढळतो.
लक्षात ठेवा: कोयना → कोयना नदी → सातारा → शिवसागर → जलविद्युतनिर्मिती.
जायकवाडी धरण गोदावरी नदीवर पैठणजवळ बांधण्यात आले आहे.
या धरणाच्या जलाशयाला नाथसागर (Nath Sagar) असे म्हणतात.
मराठवाड्यातील अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण अनियमित असते. त्यामुळे शेतीसाठी सिंचन आणि पाणीपुरवठा करण्याच्या दृष्टीने जायकवाडी प्रकल्पाला विशेष महत्त्व आहे.
गोदावरी नदीखोऱ्यातील जलसंपत्तीचा उपयोग शेती व लोकवस्तीच्या गरजांसाठी कसा केला जातो, याचे हे एक महत्त्वाचे उदाहरण आहे.
लक्षात ठेवा: जायकवाडी → गोदावरी → पैठण → नाथसागर.
उजनी धरण सोलापूर जिल्ह्यात भीमा नदीवर बांधण्यात आले आहे.
या प्रकल्पाचे महत्त्व प्रामुख्याने सिंचन, पाणीपुरवठा आणि भीमा नदीखोऱ्यातील जलव्यवस्थापनाशी संबंधित आहे.
भीमा नदी ही कृष्णा नदीची प्रमुख उपनदी आहे. त्यामुळे उजनी धरणाचा अभ्यास करताना भीमा आणि कृष्णा नदीप्रणाली यांच्यातील संबंधही लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.
लक्षात ठेवा: उजनी → भीमा → सोलापूर → कृष्णा नदीखोरे.
भंडारदरा धरण अहिल्यानगर जिल्ह्यात प्रवरा नदीवर बांधण्यात आले आहे.
या धरणाशी संबंधित दोन नावे विशेष महत्त्वाची आहेत.
विल्सन धरण (Wilson Dam): भंडारदरा धरणाचे दुसरे नाव.
आर्थर लेक (Arthur Lake): भंडारदरा धरणाचा जलाशय.
परीक्षेत धरणाचे दुसरे नाव आणि जलाशयाचे नाव यांची अदलाबदल करून पर्याय दिले जाऊ शकतात. त्यामुळे ही नावे वेगवेगळी लक्षात ठेवावीत.
MPSC संदर्भ: २०२१ च्या गट-क पूर्व परीक्षेच्या उपलब्ध प्रश्नपत्रिका पुनर्मुद्रणात विल्सन धरण आणि आर्थर लेक यांच्या संबंधावर प्रश्न आढळतो.
लक्षात ठेवा: भंडारदरा → प्रवरा → अहिल्यानगर → विल्सन धरण → आर्थर लेक.
राधानगरी धरण कोल्हापूर जिल्ह्यात भोगावती नदीवर आहे.
या धरणाचा संबंध राजर्षी शाहू महाराजांच्या काळातील सिंचनविकासाच्या प्रयत्नांशी जोडला जातो.
त्यामुळे राधानगरी धरणाचा अभ्यास भूगोलाबरोबरच महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या दृष्टीनेही उपयुक्त आहे.
भोगावती नदी, कोल्हापूर जिल्हा आणि राजर्षी शाहू महाराज हे तीन मुद्दे विशेष लक्षात ठेवावेत.
लक्षात ठेवा: राधानगरी → भोगावती → कोल्हापूर → राजर्षी शाहू महाराज.
गोसीखुर्द प्रकल्पाला इंदिरासागर (Indirasagar) असेही म्हणतात.
हे धरण भंडारा जिल्ह्यात वैनगंगा नदीवर बांधण्यात आले आहे.
विदर्भातील भंडारा, नागपूर आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांमधील शेतीला सिंचन सुविधा उपलब्ध करून देणे हे या प्रकल्पाच्या प्रमुख उद्दिष्टांपैकी एक आहे.
भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या (CAG) अहवालानुसार, फेब्रुवारी २००९ मध्ये या प्रकल्पाला राष्ट्रीय सिंचन प्रकल्पाचा दर्जा देण्यात आला.
लक्षात ठेवा: गोसीखुर्द → वैनगंगा → भंडारा → विदर्भातील सिंचन.
वरील सहा धरणांव्यतिरिक्त महाराष्ट्रातील इतर प्रमुख धरणांचाही अभ्यास करणे आवश्यक आहे. उजळणी सोपी व्हावी म्हणून त्यांची विभागानुसार माहिती पाहूया.
खडकवासला धरण: पुणे जिल्ह्यात मुठा नदीवर बांधण्यात आले आहे. पुणे शहराच्या पाणीपुरवठ्यासाठी हे धरण महत्त्वाचे आहे.
पानशेत धरण: आंबी नदीवर असून, याला तानाजीसागर असेही म्हणतात.
मुळशी धरण: पुणे जिल्ह्यात मुळा नदीवर असून, जलविद्युतनिर्मितीशी संबंधित आहे.
धोम धरण: सातारा जिल्ह्यातील वाई परिसरात कृष्णा नदीवर आहे.
वारणा किंवा चांदोली धरण: सांगली जिल्ह्यात वारणा नदीवर आहे.
गंगापूर धरण: नाशिक जिल्ह्यात गोदावरी नदीवर आहे. नाशिक शहराच्या पाणीपुरवठ्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.
हतनूर धरण: जळगाव जिल्ह्यात तापी नदीवर आहे.
अप्पर वर्धा धरण: अमरावती जिल्ह्यात वर्धा नदीवर आहे.
इसापूर धरण: पैनगंगा नदीवर असून, त्याचा संबंध यवतमाळ जिल्ह्याशी आहे.
तोतलाडोह धरण: नागपूर जिल्ह्यात पेंच नदीवर आहे.
याशिवाय ठाणे जिल्ह्यातील भातसा धरण मुंबई महानगर प्रदेशाच्या पाणीपुरवठ्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.
धरण | जलाशय किंवा दुसरे नाव |
|---|---|
कोयना | शिवसागर |
जायकवाडी | नाथसागर |
भंडारदरा | आर्थर लेक |
भंडारदरा धरण | विल्सन धरण |
पानशेत | तानाजीसागर |
गोसीखुर्द | इंदिरासागर |
महत्त्वाचा फरक: शिवसागर, नाथसागर आणि आर्थर लेक ही जलाशयांची नावे आहेत. विल्सन धरण आणि तानाजीसागर ही संबंधित धरण प्रकल्पांची पर्यायी नावे आहेत.
महाराष्ट्रातील स्पर्धा परीक्षांमध्ये केवळ धरण आणि नदी यांची जोडी विचारली जाते असे नाही. काही प्रश्नांमध्ये जलाशयांची नावे, जलविद्युत प्रकल्प किंवा चुकीच्या जोड्या ओळखण्यास सांगितले जाते.
सामान्य अध्ययन पेपर १ मध्ये कोयना जलविद्युत प्रकल्पाशी संबंधित प्रश्न विचारण्यात आला होता.
त्यात कोयना नदी, शिवसागर जलाशय आणि वीजनिर्मितीसाठी पश्चिमेकडे वळवण्यात येणारे पाणी या बाबींचा समावेश होता.
यावरून धरणाचे नाव आणि नदी एवढीच माहिती पुरेशी नसून संबंधित प्रकल्पाची भौगोलिक रचनाही समजून घेणे उपयुक्त ठरते.
उपलब्ध प्रश्नपत्रिकेच्या पुनर्मुद्रित आवृत्तीत विल्सन धरण आणि आर्थर लेक या नावांवर आधारित प्रश्न आढळतो.
यासाठी लक्षात ठेवायची योग्य जोडी म्हणजे भंडारदरा — विल्सन धरण — आर्थर लेक.
सातारा पोलीस शिपाई भरतीच्या प्रश्नपत्रिकेशी संबंधित एका प्रश्नात चुकीची धरण–नदी जोडी ओळखण्यास सांगितले होते.
त्यात वीर धरण — माणगंगा ही चुकीची जोडी होती.
वीर धरण हे नीरा नदीशी संबंधित आहे.
टीप: वरील प्रश्नांचे संदर्भ उपलब्ध पुनर्मुद्रित प्रश्नपत्रिका आणि परीक्षा तयारी संकेतस्थळांवर आधारित आहेत. अधिकृत मूळ प्रश्नपत्रिका आणि अंतिम उत्तरतालिकेशी स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे.
महाराष्ट्रातील धरणांशी संबंधित एक महत्त्वाची ऐतिहासिक घटना म्हणजे १२ जुलै १९६१ रोजी पानशेत धरण फुटण्याची घटना.
धरणाच्या बांधकामादरम्यान झालेल्या या दुर्घटनेमुळे पुणे शहरात भीषण पूर आला. शहरातील अनेक भागांचे मोठे नुकसान झाले.
त्यानंतर पानशेत धरणाची पुनर्बांधणी करण्यात आली.
या घटनेसंदर्भात तीन गोष्टी लक्षात ठेवा:
पानशेत धरण आंबी नदीवर आहे.
ते पुणे जिल्ह्यात आहे.
पानशेत जलाशयाला तानाजीसागर असेही म्हणतात.
पानशेत धरण आणि खडकवासला धरण यांची गल्लत करू नका. पानशेत आंबी नदीवर, तर खडकवासला मुठा नदीवर आहे.
खालील प्रश्न सरावासाठी तयार केले आहेत. हे मागील वर्षांचे अधिकृत प्रश्न असल्याचा दावा केलेला नाही.
प्रश्न १. कोयना धरणाच्या जलाशयाचे नाव काय आहे?
A) नाथसागर
B) आर्थर लेक
C) शिवसागर
D) इंदिरासागर
प्रश्न २. जायकवाडी धरण कोणत्या नदीवर आहे?
A) कृष्णा
B) गोदावरी
C) भीमा
D) तापी
प्रश्न ३. भोगावती नदीवर कोणते धरण बांधलेले आहे?
A) राधानगरी
B) धोम
C) उजनी
D) गंगापूर
प्रश्न ४. तोतलाडोह धरण कोणत्या नदीवर आहे?
A) वैनगंगा
B) पेंच
C) वर्धा
D) पैनगंगा
प्रश्न ५. खालीलपैकी योग्य धरण–जलाशय जोडी कोणती?
A) कोयना — नाथसागर
B) जायकवाडी — शिवसागर
C) भंडारदरा — आर्थर लेक
D) उजनी — आर्थर लेक
प्रश्न ६. पानशेत धरण कोणत्या नदीवर आहे?
A) आंबी
B) मुठा
C) मुळा
D) नीरा
उत्तरसूची: १-C, २-B, ३-A, ४-B, ५-C, ६-A.
कोयना, जायकवाडी, उजनी, भंडारदरा, राधानगरी आणि गोसीखुर्द ही अभ्यासासाठी उपयुक्त धरणे आहेत. मात्र, MPSC ने धरणांची कोणतीही एक अधिकृत प्राधान्यक्रम यादी निश्चित केलेली नाही.
कोयना धरणाच्या जलाशयाला शिवसागर असे म्हणतात.
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील भंडारदरा धरणाला विल्सन धरण असेही म्हणतात.
पैठणजवळ जायकवाडी धरण आहे. त्याच्या जलाशयाला नाथसागर म्हणतात.
सोलापूर जिल्ह्यातील उजनी धरण हे भीमा नदीवरील महत्त्वाचे धरण आहे.
महाराष्ट्रातील धरणांचा अभ्यास करताना केवळ त्यांची नावे पाठ करण्यापेक्षा संबंधित नदी, जिल्हा, जलाशय आणि प्रकल्पाचे महत्त्व एकत्र लक्षात ठेवणे अधिक फायदेशीर ठरते.
अभ्यासाची सुरुवात धरण + नदी + जिल्हा या जोड्यांपासून करा. त्यानंतर जलाशयांची पर्यायी नावे, सिंचन व वीजनिर्मितीचे महत्त्व आणि ऐतिहासिक घटनांची उजळणी करा.
अशा प्रकारे तयारी केल्यास MPSC आणि महाराष्ट्रातील इतर स्पर्धा परीक्षांमधील सरळ माहितीवर आधारित तसेच जोड्या लावा किंवा योग्य-अयोग्य विधाने ओळखा या प्रकारच्या प्रश्नांचा सराव करता येईल.
लेखक
Jayesh Gavit
IT इंजिनिअर आणि कंटेंट क्रिएटर, JGblogs
तंत्रज्ञान आणि नवीन गोष्टी तयार करण्याची आवड असलेले IT इंजिनिअर. 2026 मध्ये JGblogs सुरू केले — सरकारी योजना, नोकऱ्या आणि करिअर माहिती प्रत्येक भारतीयापर्यंत त्यांच्या भाषेत, मोफत पोहोचवण्यासाठी.
लेखकाबद्दल →लेख