दोन निर्देशांक, दोन संदर्भरेषा
अक्षांश म्हणजे विषुववृत्ताच्या उत्तर किंवा दक्षिण 0° ते 90° कोनीय स्थान. रेखांश म्हणजे मूळ रेखावृत्ताच्या पूर्व किंवा पश्चिम 180° पर्यंत कोनीय स्थान. अक्षवृत्ते व रेखावृत्ते या संदर्भरेषा आहेत, जमिनीवरील सीमा नाहीत.
MPSC भूगोल प्रकरणे · ८ / ८
स्थाने शोधा, रेखांशावरून वेळेतील फरक काढा व ऋतू योग्य समजा.
भूगोल केंद्रप्रकरणातील भाग १ / ५
अक्षांश म्हणजे विषुववृत्ताच्या उत्तर किंवा दक्षिण 0° ते 90° कोनीय स्थान. रेखांश म्हणजे मूळ रेखावृत्ताच्या पूर्व किंवा पश्चिम 180° पर्यंत कोनीय स्थान. अक्षवृत्ते व रेखावृत्ते या संदर्भरेषा आहेत, जमिनीवरील सीमा नाहीत.
पृथ्वी साधारण 24 तासांत 360° फिरते: 15° म्हणजे एक तास व 1° म्हणजे चार मिनिटे मध्यम सौरवेळ. पूर्वेकडील स्थानाची स्थानिक मध्यम सौरवेळ पुढे असते. याचा अर्थ प्रत्येक शहर स्वतंत्र नागरी घड्याळ वापरते असा नाही.
रेखांश-वेळ प्रश्न सोडवा
विषुववृत्त · 0° अक्षांश
रेखावृत्ते · रेखांश
360° ÷ 24 = 15°
60 ÷ 15 = 4
रेखांशातील फरक काढा
अंशांना 4 मिनिटांनी गुणा
पूर्व पुढे; पश्चिम मागे
वेळेचे प्रमाण स्पष्ट करा
IST ही UTC पेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे असून 82°30′ पूर्व (82.5° पूर्व) शी संबंधित आहे. स्थानिक सौरवेळ वेगळी असली तरी भारतात IST वापरतात. 75° पूर्व येथील स्थानिक मध्यम सौरवेळ प्रमाण रेखावृत्ताच्या सौरवेळेपेक्षा 30 मिनिटे मागे असते.
पृथ्वीचा अक्ष कक्षेच्या पातळीवरील लंबापासून सुमारे 23.5° कललेला आहे. कलणे व सूर्याभोवती परिभ्रमण यांमुळे सूर्यकिरणांचा कोन व दिनमान बदलते; गोलार्धांत विरुद्ध ऋतू येतात. पृथ्वी–सूर्य अंतर हे प्रमुख कारण नाही. विषुवदिनी दिवस-रात्र साधारण समान, सर्वत्र अचूक समान नसतात.
प्रकरणातील भाग २ / ५
| वैशिष्ट्य | काय लक्षात ठेवावे |
|---|---|
| अक्षांश | विषुववृत्तापासून उत्तर–दक्षिण स्थान. |
| रेखांश | मूळ रेखावृत्तापासून पूर्व–पश्चिम स्थान. |
| IST | सामायिक प्रमाणवेळ, UTC+05:30. |
प्रकरणातील भाग ३ / ५
82.5° − 75° = 7.5°. 7.5 × 4 = 30 मिनिटे.
प्रमाण रेखावृत्त पूर्वेला असल्याने 30 मिनिटे जोडा: IST 12:30. हा मध्यम सौरवेळेचा प्रश्न आहे; महाराष्ट्रातील फोनची वेळ वेगळी असल्याचा दावा नाही.
भारतीय ठिकाणांची स्थानिक सौरवेळ वेगळी असूनही IST समान का?
प्रकरणातील भाग ४ / ५
हे स्वतंत्रपणे तयार केलेले सराव प्रश्न आहेत, मागील परीक्षांतील प्रश्न नाहीत. प्रत्येक प्रश्नाचे एक योग्य उत्तर आहे; परीक्षा गुण किंवा ऋण गुणांकन लागू नाही.
प्रकरणातील भाग ५ / ५
माहितीचा आढावा: १५ नोव्हेंबर २०२६. सामान्य अध्ययनाचा पायाभूत अभ्यासक्रम; कोणत्याही परीक्षा-वर्षाचा संपूर्ण अभ्यासक्रम असल्याचा दावा नाही.