खोरे, जलविभाजक व मुख
नदी व उपनद्यांना पाणी देणारा भूभाग म्हणजे नदीखोरे. जलविभाजक शेजारील खोरे वेगळे करतो; अभ्यासातील खोऱ्यातून पाणी बाहेर पडते ते निकासस्थान.
MPSC भूगोल प्रकरणे · ३ / ८
जलविभाजकापासून मुखापर्यंत खोरे समजून उपनद्या, धरणे व जिल्हे जोडा.
भूगोल केंद्रप्रकरणातील भाग १ / ५
नदी व उपनद्यांना पाणी देणारा भूभाग म्हणजे नदीखोरे. जलविभाजक शेजारील खोरे वेगळे करतो; अभ्यासातील खोऱ्यातून पाणी बाहेर पडते ते निकासस्थान.

गोदावरी व कृष्णा प्रणाली महाराष्ट्राच्या मोठ्या भागाचे पाणी बंगालच्या उपसागराकडे नेतात. भीमा व कोयना कृष्णा प्रणालीत; वर्धा–वैनगंगा–प्राणहिता संबंध गोदावरी प्रणालीत येतो.
खोऱ्यातील पाण्याचा मार्ग
पाणलोट उतार
उपनद्या
मुख्य नदी
खोऱ्याचा निकास
तापी अरबी समुद्राकडे वाहते. कोकणातील अनेक नद्या सह्याद्रीतून पश्चिमेकडे वाहतात. “द्वीपकल्पीय” म्हणजे “पूर्ववाहिनी” असे नाही.
उपनदी मोठ्या नदीला मिळते; वितरिका नदीपासून वेगळी होते, बहुधा त्रिभुज प्रदेशात. खोरे राज्य सीमा ओलांडू शकते. धरणाच्या प्रश्नात आधी नदी व खोरे ओळखा.
प्रकरणातील भाग २ / ५
| वैशिष्ट्य | काय लक्षात ठेवावे |
|---|---|
| भीमा / कोयना | कृष्णा प्रणाली → बंगालचा उपसागर. |
| वर्धा / वैनगंगा | प्राणहिता संबंधातून → गोदावरी प्रणाली. |
| तापी / कोकण नद्या | पश्चिमेकडील निचरा → अरबी समुद्र; ही सर्व एकाच खोऱ्यातील नाहीत. |
प्रकरणातील भाग ३ / ५
भीमा → कृष्णा → बंगालचा उपसागर. उपनदीचे नाव व मुख्य खोऱ्याचे नाव वेगळे ठेवा.
नंतर नकाशातून जिल्हा किंवा प्रकल्प जोडा; फक्त प्रशासकीय सीमेनुसार खोरे ठरवू नका.
जलनियोजनात प्रशासकीय सीमांबरोबर खोऱ्याच्या सीमा का विचारात घ्याव्यात?
प्रकरणातील भाग ४ / ५
हे स्वतंत्रपणे तयार केलेले सराव प्रश्न आहेत, मागील परीक्षांतील प्रश्न नाहीत. प्रत्येक प्रश्नाचे एक योग्य उत्तर आहे; परीक्षा गुण किंवा ऋण गुणांकन लागू नाही.
प्रकरणातील भाग ५ / ५
भीमा, कृष्णा, वर्धा व वैनगंगा शोधून खोऱ्यांचे संबंध पाहा; रेखाटलेले प्रवाह सांकेतिक माना.
नकाशा उघडाधरण निवडून नदी, खोरे व जिल्हा हे तीन स्वतंत्र मुद्दे नोंदवा.
नकाशा उघडामाहितीचा आढावा: १५ नोव्हेंबर २०२६. सामान्य अध्ययनाचा पायाभूत अभ्यासक्रम; कोणत्याही परीक्षा-वर्षाचा संपूर्ण अभ्यासक्रम असल्याचा दावा नाही.